Adli Kontrol Nedir ve Hangi Yükümlülükleri İçerir?

Adli kontrolün hukukî niteliği

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 109. maddesi adli kontrolü tutuklamaya alternatif bir tedbir olarak düzenler. Amaç, kaçma veya delilleri etkileme gibi ceza muhakemesini tehlikeye sokabilecek somut bir riski, kişi özgürlüğüne tutuklamadan daha az müdahale ederek karşılamaktır.

Adli kontrol bir ceza değildir. Hakkında bu tedbir uygulanan kişi, yalnız adli kontrol kararı nedeniyle suçlu sayılamaz. Masumiyet karinesi soruşturma ve kovuşturma boyunca geçerliliğini korur. Bununla birlikte tedbirin ceza olmaması, önemsiz olduğu anlamına gelmez. Düzenli imza iş ve eğitim yaşamını, yurt dışına çıkış yasağı aile ve meslek ilişkilerini, konutu terk etmeme ise kişinin fiziksel özgürlüğünü doğrudan etkileyebilir.

Adli kontrol tutuklamadan daha hafif bir tedbir olabilir; ancak kişinin yaşamını yine de ciddi biçimde sınırlayabilir. Bu nedenle seçilen yükümlülüğün ağırlığı, önlenmek istenen riskle orantılı olmalıdır.

Adli kontrol hangi şartlarla uygulanır?

CMK m. 109, adli kontrolü CMK m. 100'deki tutuklama koşullarına bağlar. Buna göre önce kişinin isnat edilen suçu işlediğine ilişkin kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller bulunmalıdır. Ardından kaçma şüphesi veya delilleri etkileme tehlikesi gibi bir tutuklama nedeni değerlendirilir.

Kuvvetli suç şüphesi ile tutuklama nedeni aynı şey değildir. İlki kişiyi suçlamayla ilişkilendiren delillerle, ikincisi serbest kalması hâlinde ortaya çıkacağı ileri sürülen güncel riskle ilgilidir. Bu iki koşuldan sonra, seçilecek adli kontrol yükümlülüğünün o riski karşılamaya elverişli, gerekli ve ölçülü olup olmadığı incelenir.

1. Somut delilKişiyi isnat edilen fiille ilişkilendiren, denetlenebilir bilgi veya bulgular bulunmalıdır.
2. Güncel riskKaçma veya delilleri etkileme tehlikesi yalnız varsayımla değil, dosyaya ve kişiye özgü olgularla açıklanmalıdır.
3. ElverişlilikSeçilen yükümlülük, tespit edilen riski gerçekten azaltabilecek nitelikte olmalıdır.
4. GereklilikAynı amaca daha hafif bir yükümlülükle ulaşmak mümkünse daha ağır olan seçilmemelidir.
5. ÖlçülülükTedbirin kişiye yüklediği külfet ile korunmak istenen muhakeme amacı arasında makul denge bulunmalıdır.

Kanun, tutuklama yasağı bulunan durumlarda da adli kontrol uygulanmasına izin verir. Bu nedenle adli kontrol yalnız belirli suçlarda uygulanabilen bir tedbir değildir. Ancak yalnızca suçun adı gerekçe gösterilerek adli kontrol kararı verilemez. Kanundaki şartların bulunup bulunmadığı ve seçilen yükümlülüğün gerekli olup olmadığı her dosyada ayrıca değerlendirilmelidir.

Adli kontrol yükümlülükleri nelerdir?

CMK m. 109/3, uygulanabilecek yükümlülükleri tek tek sayar. Dosyanın koşullarına göre bu yükümlülüklerden biri veya birkaçı birlikte uygulanabilir. Ancak bir yükümlülüğün kanunda yer alması, her dosyada gerekli olduğu anlamına gelmez.

Yükümlülüğün içeriği kararda anlaşılır biçimde gösterilmelidir. Örneğin düzenli başvuruda hangi makama, haftanın hangi günlerinde ve hangi saat aralığında gidileceği; belirli yerlere gitmeme yükümlülüğünde sınırın nereden geçtiği tereddüde yer bırakmamalıdır. Kişinin neye uyması gerektiğini bilemediği belirsiz bir karar, ihlalin değerlendirilmesini de güçleştirir.

Birden fazla yükümlülük birlikte uygulanabilir mi?

Evet. Örneğin kaçma tehlikesinin bulunduğu bir dosyada yurt dışına çıkış yasağı ile düzenli imza yükümlülüğü birlikte uygulanabilir. Ancak kararda, her yükümlülüğün hangi riski önlemek amacıyla seçildiği ve neden birlikte uygulanmaları gerektiği ayrı ayrı açıklanmalıdır.

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin E. 2014/13444, K. 2015/2705 sayılı kararında, üç yılı aşan bir süre boyunca her gün 18.00 ile 22.00 arasında imza verme yükümlülüğü incelenmiştir. Daire; adli kontrolün geçici niteliğine, mümkün olan en az müdahaleyle uygulanması gerektiğine ve daha hafif bir düzenlemenin neden yeterli olmayacağının değerlendirilmemesine dikkat çekmiştir.

Bu karar, uygulamadaki önemli bir soruna dikkat çekmektedir. Tedbirin türü aynı kalsa bile uygulanma sıklığı ve biçimi, kişinin özgürlüğüne yapılan müdahalenin ağırlığını artırabilir. Zira ayda bir kez imza vermek ile her gün belirli saatlerde imza vermek aynı sonucu doğurmaz. Bu nedenle kararda, yükümlülüğün kişinin günlük yaşamında doğuracağı sonuçların da değerlendirilmesi gerekir.

Adli kontrolün süresi ne kadardır?

Adli kontrol süresiz değildir. CMK m. 110/A, dosyanın görevli mahkemesine göre azami süreler belirler:

1. Ağır cezalık olmayan işlerAzami süre iki yıldır. Zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir.
2. Ağır cezalık işlerAzami süre üç yıldır. Zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek toplam üç yıl daha uzatılabilir.
3. Kanunda ayrıca sayılan suçlarDevletin güvenliği, anayasal düzen ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki kanunda gösterilen suçlar yönünden uzatma süresi toplam dört yılı geçemez.
4. ÇocuklarBu süreler çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.

Azami sürenin henüz dolmamış olması, adli kontrolün bu süre boyunca mutlaka devam edeceği anlamına gelmez. Soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimi, kovuşturma aşamasında ise mahkeme, tedbirin devamının gerekip gerekmediğini en geç dört ayda bir inceler. Bu incelemede önceki gerekçe yalnızca tekrarlanmamalıdır. Aradan geçen sürede delillerin toplanıp toplanmadığı, kişinin çağrılara ve yükümlülüklere uyup uymadığı ve kişisel koşullarında bir değişiklik olup olmadığı yeniden değerlendirilmelidir.

Adli kontrol kararına itiraz ve kaldırma talebi

Adli kontrol kararına itiraz edilebilir. Ayrıca şüpheli veya sanık, tedbir devam ederken yükümlülüğün tamamen kaldırılmasını, değiştirilmesini ya da belirli bir süre için yükümlülükten muaf tutulmasını isteyebilir.

Kaldırma veya değiştirme talebi, ilk kararın verilmesine yol açan koşulların artık bulunmadığını ya da daha hafif bir yükümlülüğün yeterli olacağını mahkemeye açıklamak için yapılır. CMK m. 111'e göre hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra bu talep hakkında beş gün içinde karar verir. Bu karara da itiraz edilebilir.

Mahkemeye sunulacak talep yalnızca “mağduriyet yaşıyorum” cümlesinden ibaret olmamalıdır. Kişi, tedbirin iş, eğitim, sağlık veya aile yaşamını nasıl etkilediğini gösteren belgeleri sunmalıdır. Ayrıca çağrılara uyduğunu, belirlenen tarihlerde imza verdiğini ve dosyadaki delillerin artık güvence altına alındığını gösteren güncel bilgileri de mahkemeye iletmelidir.

Aşağıdaki sorular, adli kontrolün kaldırılması veya daha hafif bir yükümlülükle değiştirilmesi istenirken hangi hususların açıklanması gerektiğini göstermektedir:

• Tedbirin dayandığı kaçma veya delilleri etkileme riski hâlen güncel mi?
• Dosyada ilk karardan sonra hangi deliller toplandı?
• Yükümlülüklere düzenli biçimde uyuldu mu?
• Tedbir iş, eğitim, sağlık veya aile yaşamını nasıl etkiliyor?
• Aynı amacı karşılayacak daha hafif bir yükümlülük var mı?
• Karar, her yükümlülük için ayrı ve kişiye özgü gerekçe içeriyor mu?

Adli kontrol yükümlülüğü ihlal edilirse ne olur?

CMK m. 112'ye göre adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun tutuklama kararı verilebilir. Kanunun “verilebilir” demesi önemlidir: Her aksama otomatik olarak tutuklama sonucunu doğurmaz.

Önce yükümlülüğün gerçekten ihlal edilip edilmediği, ardından kişinin yükümlülüğe bilerek uyup uymadığı değerlendirilir. Hastaneye kaldırılma, ulaşımın beklenmedik biçimde kesilmesi veya yükümlülüğün kişiye usulüne uygun bildirilmemesi ile bilerek ve tekrar tekrar imzaya gitmeme aynı hukukî sonucu doğurmaz. Geçerli bir mazereti bulunan kişi, bunu mümkün olan en kısa sürede ilgili makama bildirmeli ve belgelendirmelidir.

İhlal hâlinde yalnız tutuklama seçeneği yoktur. Dosyanın koşullarına göre yükümlülüğün içeriği veya sıklığı değiştirilebilir, yeni bir yükümlülük eklenebilir ya da tedbirin uygulanma biçimi yeniden belirlenebilir. Verilecek karar yine somut olayın özelliklerine ve ölçülülük ilkesine dayanmalıdır.

Adli kontrolde geçen süre cezadan düşülür mü?

Kural olarak adli kontrol altında geçen süre, sonradan hükmedilen hapis cezasından indirilmez. CMK m. 109/6 bu kurala iki istisna getirir: Tedavi veya muayeneye tabi olma yükümlülüğü ile konutu terk etmeme yükümlülüğünde geçen süre mahsuba konu olabilir.

Mahsup, bir koruma tedbiri altında geçirilen sürenin kesinleşen cezanın hesabında dikkate alınmasıdır. Konutu terk etmeme bakımından kanundaki oran, tedbir altında geçirilen her iki günün cezanın hesabında bir gün sayılmasıdır. Anayasa Mahkemesi, Burhan Yaz (3) kararında bu yasal oranı kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı yönünden incelemiştir.

Adli kontrol adli sicile işler mi?

Adli kontrol, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmü veya ceza değildir. Bu nedenle yalnızca adli kontrol uygulanması, kişinin adli siciline mahkûmiyet kaydı olarak işlenmez. Ancak adli kontrol kararı soruşturma veya kovuşturma dosyasında yer alır ve adalet sistemindeki ilgili kayıtlarda görülebilir.

Yargılama sonunda mahkûmiyet kararı verilirse adli sicil sonucu, adli kontrolden değil kesinleşen hükümden ve 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu'ndaki kurallardan doğar.

Konutu terk etmeme neden ayrıca değerlendirilmelidir?

Konutu terk etmeme, kişinin belirlenen konuttan ayrılamamasını gerektirdiği için diğer birçok adli kontrol yükümlülüğünden daha ağırdır. Gündelik dilde “ev hapsi” olarak bilinen bu tedbir, etiketinden bağımsız olarak kişinin yaşam alanını ve hareket özgürlüğünü çok yoğun biçimde sınırlar.

Anayasa Mahkemesi, Esra Özkan Özakça Genel Kurul kararında konutu terk etmeme tedbirini kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı kapsamında değerlendirmiştir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Mancini/İtalya ve Buzadji/Moldova Cumhuriyeti kararlarında ev hapsinin somut koşullarına göre özgürlükten yoksun bırakma niteliği taşıdığını kabul eder.

Konutu terk etmeme kararının verilebilmesi için kanunî dayanağın bulunması tek başına yeterli değildir. Kararda kişiyi suçlamayla ilişkilendiren kuvvetli belirtinin ne olduğu, bu tedbirle hangi riskin önlenmek istendiği ve daha hafif yükümlülüklerin neden yeterli olmayacağı açıklanmalıdır. AYM'nin 6 Ocak 2026 tarihli Tuğba Geyik kararında da kaçma veya delilleri etkileme riskinin somut olgularla açıklanmaması ihlal kararında belirleyici olmuştur.

Konutu terk etmeme, kişinin çalışma, eğitim, sağlık ve aile yaşamını ağır biçimde sınırlayabilir. Bu nedenle kararda, böylesine ağır bir tedbirin neden gerekli olduğu açıkça anlatılmalıdır. Kişi de karara itiraz ederken tedbirin günlük yaşamında doğurduğu sonuçları belgeleyebilir ve daha hafif bir yükümlülüğün neden yeterli olacağını açıklayabilir.