Elkoyma, eşyanın mülkiyetini değil, kişinin eşya üzerindeki tasarrufunu geçici olarak sınırlar. Eşya delil olarak yarar sağlıyorsa veya müsadereye konu olabilecekse adli makamlar onu koruma altına alabilir; zilyet teslim etmezse kolluk elkoyma işlemini uygular.
Eşya ile soruşturulan olay arasındaki bağ tedbirin kapsamını belirler. Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme bu bağ sona erdiğinde ya da müsadere ihtimali kalmadığında eşyanın iadesine karar verir.
Elkoyma eşya ile suç arasındaki bağa dayanır
CMK m. 123, ispat aracı olarak yararlı görülen veya eşya ya da kazanç müsaderesine konu olabilecek malvarlığı değerlerini tedbirin konusu yapar. Zilyet, eşyayı fiilen elinde bulunduran kişidir; eşyanın sahibi ile zilyedi aynı kişi olmayabilir. Bu nedenle üçüncü kişiye ait eşya da olayın ispatına yarıyorsa koruma altına alınabilir.
| İşlem | Amacı | Eşya üzerindeki sonucu |
|---|---|---|
| Arama | Kişiyi veya delili bulmaktır. | Kolluk eşyanın bulunduğu yeri araştırır. |
| Muhafaza altına alma | İspat veya olası müsadere için eşyayı korumaktır. | Zilyet eşyayı rızasıyla teslim eder. |
| Elkoyma | Teslim edilmeyen eşyayı adli denetime almaktır. | Kolluk eşyayı alır veya üzerindeki tasarrufu sınırlar. |
| Müsadere | Kanundaki şartları taşıyan eşya veya kazanç hakkında nihai sonuç doğurmaktır. | Kesinleşen karar mülkiyeti Devlete geçirir. |
Taşınmaz, banka hesabı, alacak ve şirket payı gibi değerler için CMK m. 128; avukat büroları, postadaki gönderiler ve dijital materyal için ise ilgili özel hükümler uygulanır. Kararı veren merci, tedbirin türüne özgü şartları ayrıca gösterir.
Hâkim denetimi 24 ve 48 saatlik zincirde ilerler
Hâkim elkoyma kararını verir. Gecikmenin delili kaybettireceği veya tedbirin amacını boşa çıkaracağı hâllerde Cumhuriyet savcısı; savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amiri yazılı emir düzenleyebilir. Kolluk görevlileri kararı veya emri uygulayarak eşyayı tutanağa bağlar.
Bu süre zinciri, hâkim kararı olmadan yapılan işlem için işler. Elkoyma doğrudan hâkim kararına dayanıyorsa savcılık aynı işlemi yeniden onaya sunmaz.
Tutanak eşyanın kimliğini ve teslim zincirini gösterir
Kolluk, aldığı eşyayı sonradan ayırt etmeye yetecek bilgilerle kaydeder. Tür, miktar, marka, model, seri numarası, fiziksel durum ve bulunduğu yer; eşyanın özelliğine göre tutanağa yazılır. Kolluk ayrıca eşyayı mühürler veya ayırt edici bir işaretle korur.
- Karar veya yazılı emirYetkili merci ile tedbirin konusu ve kapsamını gösterir.
- Elkoyma tutanağıİşlemi yapan görevlileri, zamanı, yeri ve hazır bulunanları kaydeder.
- Eşya listesiAlınan her malvarlığı değerini ayırt edilebilir biçimde gösterir.
- Teslim ve inceleme kayıtlarıEşyanın kimler arasında devredildiğini ve üzerinde hangi işlemlerin yapıldığını izlenebilir kılar.
Cihazın alınması içerik inceleme yetkisi vermez
Telefonun veya bilgisayarın fiziksel olarak alınması ile içindeki verilerin aranması, kopyalanması ve çözümlenmesi farklı işlemlerdir. Kararı veren merci dijital incelemenin konusunu ve sınırını ayrıca belirler.
CMK m. 134, bilgisayar, bilgisayar programı ve bilgisayar kütüklerindeki inceleme için somut delillere dayanan kuvvetli şüphe ile delili başka yoldan elde edememe şartlarını arar. Hâkim karar verir; gecikmesinde sakınca bulunan hâlde savcı kararını 24 saat içinde hâkim onayına sunar. Hâkim izleyen 24 saat içinde karar vermez veya işlemi onaylamazsa çıkarılan kopyalar ve çözülen metinler derhâl imha edilir.
Şifre çözülemediğinde, gizli verilere ulaşılamadığında veya işlemin uzun süreceği anlaşıldığında kolluk bilgisayar ve ilgili araçlara geçici olarak el koyabilir. Görevliler şifreyi çözüp gerekli kopyaları aldıktan sonra cihazı gecikmeksizin iade eder. Sistem verilerinin yedeği alınır; kolluk bu yedekten bir kopyayı şüpheliye veya vekiline verir ve teslimi tutanağa geçirir.
Hâkim denetimi ve iade talebi farklı işlevler görür
| Başvuru | Ne zaman kullanılır? | Merci ve sonuç |
|---|---|---|
| Hâkimden karar isteme | Eşya hâkim kararı olmadan alındığında her zaman kullanılabilir. | Hâkim, CMK m. 127/4 uyarınca elkoymayı denetler. |
| İtiraz | Hâkim kararının öğrenilmesinden itibaren, özel hüküm yoksa iki hafta içinde kullanılır. | İtiraz mercii kararın hukuka uygunluğunu inceler. |
| İade istemi | Delil ihtiyacı sona erdiğinde veya eşyanın müsadere edilmeyeceği anlaşıldığında kullanılır. | Savcı, hâkim veya mahkeme eşyanın geri verilmesine karar verir; ret kararına itiraz edilebilir. |
Tedbirin süresini eşyanın delil değeri ve olası müsadere ihtiyacı belirler. Savcı, hâkim veya mahkeme bu ihtiyacı süreç boyunca gözetir. Gerekli inceleme tamamlandığında ve kopya aynı amacı karşıladığında eşyanın bütünü üzerindeki sınırlama kaldırılır.
AİHM, Pendov/Bulgaristan kararında üçüncü kişilere ilişkin soruşturma için alınan bir sunucunun 7,5 ay boyunca incelenmeden tutulmasını ölçüsüz buldu. Verilerin kopyalanması aynı amacı karşılayabilecekken cihazın tutulması başvurucunun meslekî faaliyetini durdurmuştu.
Adli makamlar eşyanın değerini korur
Soruşturma evresinde Cumhuriyet Başsavcılığı, kovuşturma evresinde mahkeme eşyanın kaybolmasını, değiştirilmesini ve değer kaybetmesini önleyecek tedbirleri alır. CMK m. 132; bakım amacıyla teslim, rayiç bedel karşılığı iade ve zarar tehlikesi bulunan eşyanın elden çıkarılması için ayrı usuller düzenler.
Anayasa Mahkemesi, Ova Elektronik İletişim San. ve Tic. A.Ş. kararında devletin tutanakla teslim aldığı eşyanın iadesinde ileri sürülen kayıp ve zarar iddialarına etkili cevap verilmesini mülkiyet hakkının bir gereği olarak ele aldı.
CMK m. 141/1-j; şartları oluşmadan elkoyma, eşyanın gereği gibi korunmaması, amaç dışı kullanılması veya zamanında iade edilmemesi nedeniyle doğan maddi ve manevi zararın Devletten istenmesine imkân verir. Başvurucu karar, tutanak, teslim belgesi, fotoğraf ve değer kayıtlarıyla işlemi ve zararı aynı dosyada gösterir.
İade talebi eşya, ihtiyaç ve daha hafif yolu açıklar
Başvuruda eşyanın ayırt edici bilgileri, dosyadaki incelemenin durumu ve eşyanın tutulmasını gerektiren bağın neden sona erdiği birlikte gösterilir. Kopya veya imaj delili koruyorsa, eşyanın kullanım alanı ve uzayan tedbirin kişiye yüklediği sonuç da açıklanır. Merci bu bilgiler üzerinden eşyanın iadesine veya tedbirin sürmesine karar verir.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.