Arama Kararı Nedir?

Arama makul şüpheye dayanır

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun (CMK) 116. maddesi, şüpheli veya sanığın yakalanabileceği ya da suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe arar. Kararı veren hâkim, aranacak kişi veya yerde aranan kişi ya da delilin bulunma ihtimalini olgular üzerinden inceler.

Aranacak yer üçüncü kişiye aitse CMK m. 117 daha belirli bir bağlantı ister: Olaylar, aranan kişinin veya delilin bu yerde bulunduğunu kabul etmeye imkân vermelidir. Akrabalık, arkadaşlık veya iş ilişkisi tek başına bu bağlantıyı kurmaz.

Karar ve yazılı emri yetkili merci verir

Hâkim arama kararını dosyadaki olgulara göre verir. Bekleme süresi delilin kaybolmasına veya kişinin kaçmasına yol açacaksa Cumhuriyet savcısı gecikme tehlikesini göstererek yazılı emir düzenleyebilir. Kolluk amirinin yetkisi ise aranacak yere göre daralır.

Kolluk amiri kendi yazılı emrine dayanarak konutu, işyerini veya kamuya açık olmayan kapalı alanı arayamaz. Kolluk, verdiği diğer arama emirlerinin sonucunu Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirir.

Aramanın zamanı ve katılımcıları kanunda belirlenir

CMK m. 118, konut, işyeri ve diğer kapalı yerlerde aramayı gündüz vaktine yerleştirir. Kolluk; suçüstü, gecikmesinde sakınca veya kaçan yakalanmış, gözaltına alınmış, tutuklu ya da hükümlünün yeniden yakalanması hâllerinde gece araması yapabilir. Tutanak, aramanın başlangıç ve bitiş saatini gösterir.

Cumhuriyet savcısı konut, işyeri veya diğer kapalı yerdeki aramada hazır değilse kolluk, o yerin ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişiyi arama boyunca hazır bulundurur. Bu kişiler işlemi yönetmez; aramanın nasıl yapıldığına tanıklık eder.

Anayasa Mahkemesi, Mehmet Cengiz ve Rıdvan Cengiz kararında muhtarın arama sırasında bulunmayıp tutanağı sonradan imzalamasını yeterli görmedi. Bu karar, iki arama tanığının adının tutanağa yazılmasından önce, işlem sırasında gerçekten hazır bulunması gerektiğini gösterir.

Kişi ve avukatı arama sırasında sürece katılır

Yer sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir. Kendisi yoksa kolluk; temsilcisini, ayırt etme gücüne sahip bir yakınını, birlikte oturduğu kişiyi veya komşusunu hazır bulundurur. Arama üçüncü kişinin yerinde yapılıyorsa kolluk, aramaya başlamadan önce zilyede veya onun yerine çağrılan kişiye aramanın amacını açıklar.

• Avukat katılımıCMK m. 120 uyarınca kolluk, kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olamaz.
• Kapsam denetimiKişi; makam, adres, aranacak eşya ve geçerlilik süresini karar veya emirle karşılaştırabilir.
• Tutanak kaydıKişi, aramanın saati ve yürütülüşüyle ilgili gözlem ve itirazlarının tutanağa geçirilmesini isteyebilir.
• Eşya kaydıKolluk, koruma altına aldığı veya el koyduğu her eşyayı ayırt edilebilir biçimde listeye geçirir.

Arama bir eşyayı bulmaya, elkoyma ise o eşyayı adli makamların denetimine almaya yarar. Tutanak, eşyanın nerede bulunduğunu; elkoyma listesi de hangi malvarlığı değerinin teslim alındığını gösterir.

Arama sonunda belgeler teslim edilir

CMK m. 121, arama işlemine tabi tutulan kişinin istemi üzerine alabileceği belgeleri belirler. Bu kayıtlar kararın sınırı ile kolluğun yaptığı işlemi karşılaştırmayı sağlar.

Kişi, eşyanın mülkiyetiyle ilgili görüş ve iddiasını belgeye yazdırabilir. Kolluk, eşyanın tam defterini çıkarır ve eşyayı resmî mühürle ya da ayırt edici bir işaretle korur.

Hukuka aykırılığın sonucu ilgili işleme yönelir

Mahkeme; yetkisiz merci, yetersiz şüphe, karar kapsamının aşılması veya zorunlu katılımcıların yokluğu iddiasını arama kararı ve tutanak üzerinden inceler. Anayasa ve CMK uyarınca kanuna aykırı elde edilen bulgu hükme esas alınamaz. Mahkeme ayrıca o bulgu çıkarıldığında dosyada suçlamayı kanıtlayan başka delil bulunup bulunmadığını belirler.

Hâkim, elkoyma sürüyorsa eşyanın iadesi talebini ayrı bir karar konusu yapar. Ölçüsüz biçimde yürütülen arama ise CMK m. 141/1-i kapsamında Devletten tazminat istemine dayanak olabilir. Böylece delilin kullanılması, eşyanın iadesi ve zararın giderilmesi kendi hukukî yollarında ele alınır.