Başvuru yerini tazminat talebinin hukukî dayanağı belirler. Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan kişi ile tutuklama şartlarının baştan bulunmadığını ileri süren kişi aynı mercie başvurmaz.
Başvurucu önce CMK m. 141'deki sebebini seçer; ardından kesinleşme ve tebliğ tarihlerini çıkarır, maddi kaybını belgeler ve özgürlük kaybının kişisel etkilerini açıklar. Bu sıra, 2024'te değişen görev kuralıyla sürelerin birbirine karışmasını önler.
Talebin dayanağı başvuru yolunu belirler
CMK m. 141 birden fazla tazminat sebebi düzenler. Tutuklamayla ilgili iki yol özellikle ayrılır:
- Sonuçtan doğan tazminat
Kişi kanuna uygun biçimde yakalanmış veya tutuklanmış; soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla ya da dava beraatle sonuçlanmıştır. CMK m. 141/1-e bu sonucu ayrıca tazminat sebebi sayar. - Tedbirdeki hukuka aykırılıktan doğan tazminat
Kişi, yakalama veya tutuklama şartlarının bulunmadığını, gözaltı süresinin aşıldığını, makul sürede hâkim önüne çıkarılmadığını ya da tutukluluğun gereğinden uzun sürdüğünü ileri sürer.
Anayasa Mahkemesi Gülseren Çıtak kararında, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanan CMK m. 141/1-e başvurusunda ilk tutuklama kararının ayrıca hukuka aykırı olduğunun kanıtlanmasını aramamıştır. Kişi kararın kesinleşmesini ve uğradığı zararı gösterir.
Tedbirin başlangıcıTutuklama şartları hangi sırayla uygulanır?→Tazminat Komisyonu ile ağır ceza mahkemesi farklı sebeplere bakar
1 Haziran 2024 ve sonrasında yapılan başvurularda görev ayrımı şöyledir:
| CMK dayanağı | Başvuru yeri | Başlıca durum |
|---|---|---|
| CMK m. 141/1-e | Tazminat Komisyonu | Yakalama veya tutuklamadan sonra kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilmesi |
| CMK m. 141/1-f | Tazminat Komisyonu | Gözaltı ve tutukluluk süresinin hükümlülük süresini aşması veya yalnız para cezasına hükmedilmesi |
| CMK m. 141/1-l | Tazminat Komisyonu | Konutu terk etmeme ya da tedavi yükümlülüğünden sonra kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verilmesi |
| CMK m. 141'deki diğer sebepler | Ağır ceza mahkemesi | Kanunî şartlar olmadan tutuklama, uzun tutukluluk, gözaltı süresinin aşılması ve diğer usul ihlalleri |
Başvurucu bir olayda birden fazla sebep ileri sürebilir. Ağır ceza mahkemesi kendi görevindeki kısmı inceler; m. 141/1-e, f veya l kapsamındaki kısmı ayırıp Tazminat Komisyonuna gönderir. Yalnız Komisyonun görevindeki bir talep mahkemeye verilmişse mahkeme dosyayı görevli Komisyona yollar.
Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı başvurusu Komisyona yapılır
Kişi kesinleşmiş beraat ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararını, yakalama–tutuklama tarihlerini ve zarar belgelerini Tazminat Komisyonuna sunar. Beraatin delil yetersizliğine dayanması başvuru hakkını kaldırmaz; CMK m. 141/1-e beraat gerekçeleri arasında bu yönden ayrım yapmaz.
Komisyon kararına karşı kişi, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz eder. Bölge İdare Mahkemesi bu itiraz hakkında kesin karar verir.
Tedbirdeki hukuka aykırılık başvurusunu ağır ceza mahkemesi inceler
Kişi kanundaki şartlar bulunmadan tutuklandığını, gözaltı süresinin aşıldığını veya tutukluluğun makul süreyi geçtiğini ileri sürüyorsa CMK m. 142'deki görevli ağır ceza mahkemesine başvurur. Kural olarak zarar görenin oturduğu yer ağır ceza mahkemesi dosyaya bakar; işlemi bu mahkeme yapmışsa ve aynı yerde başka daire yoksa en yakın ağır ceza mahkemesi görevlidir.
Mahkeme Hazine temsilcisinin görüşünü alır, gerekli araştırmayı yapar ve duruşma sonunda karar verir. Taraflar bu karara karşı istinafa başvurabilir; bölge adliye mahkemesi esas hakkında kesin karar kurar.
Başvuru süresi tebliğ ve kesinleşme tarihlerinden hesaplanır
Kişi, kararın veya hükmün kesinleştiğinin kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren üç ay içinde başvurur. Başvuru, her durumda kararın kesinleştiği tarihi izleyen bir yıl içinde yapılır.
Örneğin beraat kararı 10 Ocak'ta kesinleşmiş ve bu kesinleşme kişiye 1 Mart'ta tebliğ edilmişse üç aylık süre 1 Mart'tan başlar; bir yıllık üst sınır ise 10 Ocak tarihinden hesaplanır. Başvurucu karar tarihini, kesinleşme tarihini ve kesinleşmenin tebliğ tarihini dosyadan ayrı ayrı çıkarır.
CMK m. 141/1-e kapsamındaki başvuru kesinleşmiş beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararına dayanır. Gözaltı süresinin aşılması veya yakının bilgilendirilmemesi gibi bazı diğer sebeplerde mahkeme, zararın ceza davası bitmeden belirlenip belirlenemeyeceğini ilgili bent üzerinden inceler.
Başvurucu zararı düzenli bir belge paketiyle gösterir
Dilekçe açık kimlik ve adresi, uygulanan tedbirin niteliği ile süresini, istenen maddi ve manevi tazminat miktarını ve bunların belgelerini içerir. Merci eksik zorunlu bilgilerin tamamlanması için bir ay süre verir.
- Karar ve kesinleşmeBeraat, kovuşturmaya yer olmadığı veya diğer ilgili karar ile kesinleşme ve tebliğ kayıtları.
- Tedbir çizelgesiYakalama, gözaltı, tutuklama, tahliye ve varsa konutu terk etmeme başlangıç–bitiş tarihleri.
- Gelir belgeleriBordro, vergi kaydı, banka hareketi, sözleşme, ücret kesintisi veya meslek kazancını gösteren kayıtlar.
- Doğrudan giderlerTedbirle bağlantılı ve belgeye bağlanabilen ödemeler ile başka mali kayıplar.
- Kişisel etkilerSağlık, aile, bakım, eğitim ve çalışma yaşamındaki sonuçları gösteren rapor, yazışma veya diğer kayıtlar.
Tazminat Komisyonunun görevindeki taleplerde Adalet Bakanlığının yayımladığı Koruma Tedbirleri Yönünden Başvuru Formu kullanılabilir.
Maddi ve manevi tazminat farklı bilgilerle belirlenir
Maddi tazminat, tedbir nedeniyle gerçekleşen gelir kaybı ve doğrudan giderleri karşılar. Merci bordro, sözleşme, vergi ve banka kayıtlarından gerçek kaybı hesaplar. Gelir belgesi bulunmayan dosyalarda Yargıtay kararları net asgari ücreti bir hesap ölçüsü olarak kullanabilmektedir; sonradan geri ödenen maaş veya mali hak aynı kalem için ikinci kez ödenmez.
Manevi tazminat, özgürlükten yoksun kalmanın kişinin yaşamındaki etkisine karşılık gelir. Merci tutukluluk süresini, suçlamanın niteliğini, sağlık durumunu, aileden ayrılığı, çalışma ve sosyal yaşamdaki sonuçları birlikte ele alır. Sabit bir günlük tarife bulunmadığı için kişi, kendi yaşamındaki etkiyi somut bilgilerle anlatır.
Anayasa Mahkemesi, tazminatın olayın özellikleri karşısında yalnız sembolik kalmamasını arar. Maddi kayıp ile manevi etki ayrı açıklanır; her kalemin dayanağı ve istenen miktarı dilekçede gösterilir.
CMK 144 bazı sonuçlarda tazminat hakkını sınırlar
CMK m. 144; gözaltı veya tutukluluk süresinin başka bir mahkûmiyetten tamamen mahsup edilmesi, genel veya özel af, şikâyetten vazgeçme, uzlaşma, kusur yeteneğinin bulunmaması nedeniyle ceza verilmesine yer olmadığı kararı ve kişinin gerçeğe aykırı beyanla kendi tutuklanmasına neden olması gibi durumları ayrıca düzenler. Başvurucu, kesinleşmiş kararın gerekçesini bu sınırlamalar yönünden kontrol eder.
Başvuru dosyası dört soruya cevap verir
- 1
Talep CMK m. 141'in hangi bendine dayanıyor?
- 2
Bu bende Tazminat Komisyonu mu, ağır ceza mahkemesi mi bakıyor?
- 3
Kesinleşme ve tebliğ tarihleri üç aylık ve bir yıllık süreyi nasıl etkiliyor?
- 4
Maddi kayıp ile manevi etki hangi belgelerle gösteriliyor?
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.