Tutukluluk Süresi Ne Kadardır?

Azami tutukluluk süresi ile makul tutukluluk süresi aynı değildir

Azami tutukluluk süresi, kanunun hiçbir şekilde aşılmamasını istediği üst sınırdır. Bu süre dolduğunda tutukluluk sürdürülemez. Makul tutukluluk süresi ise kişinin somut dosyada ne kadar süre tutuklu kalmasının gerçekten gerekli görülebileceğini anlatır.

Örneğin ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir işte kanunî üst sınırın beş yıl olması, her sanığın beş yıl tutuklu kalabileceği anlamına gelmez. Deliller kısa sürede toplanmışsa, tanıklar dinlenmişse ve kişinin kaçacağına ilişkin güncel bir olgu yoksa tutukluluğun devamı çok daha erken bir tarihte ölçüsüz hâle gelebilir.

Anayasa Mahkemesi (AYM), Murat Narman kararında kanundaki üst sınır ile Anayasa'nın aradığı makul süreyi birbirinden ayırmıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) de Buzadji/Moldova Cumhuriyeti kararında, makul şüphenin tek başına yeterli olmadığını; tutukluluğu haklı gösteren nedenlerin ilk karardan itibaren ilgili ve yeterli olması gerektiğini belirtmiştir.

CMK 102'ye göre tutukluluk süreleri

CMK m. 102 iki ayrı sınır kurar. İlk sınır yalnız soruşturma evresi içindir. Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen evredir. İkinci sınır ise soruşturma ve kovuşturma boyunca uygulanabilen toplam süredir. Kovuşturma, iddianamenin kabul edilmesiyle başlayan yargılama evresidir.

Soruşturma aşamasında tutukluluk süresi

Soruşturma evresinde geçerli üst sınırlar şöyledir:

Üçüncü satır; Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısmının Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerindeki suçları, Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçları ve toplu işlenen suçları kapsar. Bu gruptaki bir yıl altı aylık süre, gerekçesi gösterilerek en fazla altı ay daha uzatılabilir.

Toplam tutukluluk süresi

Dosyanın soruşturma ve kovuşturma evrelerindeki toplam üst sınırı ise şöyledir:

Buradaki soruşturma süreleri genel üst sınıra eklenmez. Örneğin ağır cezalık bir işte soruşturmada geçen bir yılın üzerine ayrıca beş yıl daha eklenemez; soruşturmada geçen süre toplam hesabın içindedir.

Uzatma da otomatik değildir. Cumhuriyet savcısı, şüpheli veya sanık ile müdafiin görüşü alınmalı; uzatmanın neden gerekli olduğu kararda açıklanmalıdır. Üst sınırın yüksek olması, gerekçesiz bir uzatma kararı verilmesini mümkün kılmaz.

Ağır ceza ve asliye ceza ayrımı nasıl yapılır?

Tutukluluk süresi belirlenirken yalnız suçun gündelik dilde “ağır” görülmesine bakılmaz. Önemli olan, isnat edilen suç bakımından görevli mahkemenin ağır ceza mahkemesi mi yoksa asliye ceza mahkemesi mi olduğudur.

Görevli mahkeme belirlenirken suçun kanundaki cezası ve özel görev kuralları dikkate alınır. Bu nedenle dosyanın hangi süreye tabi olduğu yalnız suç adı üzerinden güvenle hesaplanamaz. İsnadın hangi madde ve fıkraya dayandığı, iddianamenin nasıl düzenlendiği ve davanın hangi mahkemede görüldüğü birlikte incelenmelidir.

“Ağır cezada görülen her dosyada tutukluluk beş yıl sürer” biçimindeki bir çıkarım da yanlıştır. Beş yıl yalnız genel üst sınırdır. Mahkeme, daha kısa aralıklarla yaptığı her incelemede tutukluluğun devamı için güncel ve kişiye özgü neden göstermelidir.

Çocuklarda tutukluluk süresi daha kısadır

CMK m. 102, suça sürüklenen çocuklar için daha kısa süreler öngörür. Burada çocuğun karar tarihindeki değil, fiili işlediği tarihteki yaşı esas alınır.

• On beş yaşını doldurmamış çocuklarİlgili tutukluluk süreleri yarı oranında uygulanır.
• On beş yaşını doldurmuş, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklarİlgili süreler dörtte üç oranında uygulanır.

Örneğin yetişkin için altı ay olan soruşturma sınırı, fiil tarihinde on beş yaşını doldurmamış bir çocuk bakımından üç aydır. Bununla birlikte yaş indirimi de tutukluluğu bu süreye kadar kendiliğinden haklı göstermez. Çocuklar bakımından tutuklamanın son çare olması ve özgürlüğü daha az sınırlayan tedbirlerin özellikle değerlendirilmesi gerekir.

Tutukluluk süresi ne zaman başlar?

Süre hesabında ilk bakılması gereken tarih, kişinin fiilen özgürlüğünden yoksun bırakıldığı tarihtir. Yakalama ve gözaltı sonrasında kesintisiz biçimde tutuklanan kişinin özgürlükten yoksun kaldığı dönem, makul süre incelemesinde bir bütün olarak ele alınır.

Dosyada tahliye ve yeniden tutuklama, görevsizlik, dosyaların ayrılması veya birleştirilmesi, ilk derece hükmü ve bozma kararı varsa hesap daha karmaşık hâle gelir. Bu durumda yalnız son tutuklama tarihine bakmak hatalı sonuç verebilir. Bütün özgürlükten yoksun bırakma dönemleri tarih sırasıyla çıkarılmalıdır.

İlk derece mahkûmiyetinden sonraki süre

Yargıtay ve AYM'nin yerleşik yaklaşımında, ilk derece mahkemesi mahkûmiyet hükmü verdikten sonraki kanun yolu dönemi CMK m. 102'deki tutukluluk hesabına dahil edilmemektedir. Bu dönemde kişinin özgürlüğünden yoksunluğu, artık ilk derece mahkûmiyetine dayanan ayrı bir hukukî durum olarak kabul edilmektedir. AİHM de Sözleşme'nin 5. maddesi bakımından mahkûmiyetten önceki ve sonraki dönemi farklı bentler altında inceler.

Öğretide ise bu yaklaşıma ciddi bir eleştiri yöneltilmektedir. CMK m. 2, kovuşturma evresinin hükmün kesinleşmesine kadar sürdüğünü belirtir ve kanunda “hükmen tutuklu” adıyla ayrı bir statü düzenlenmez. Bu nedenle bazı yazarlar, iç hukuktaki azami sürenin kanun yolu aşamasını da kapsaması gerektiğini savunur.

Bu tartışma yalnız teorik değildir; dosyadaki süre hesabını doğrudan değiştirebilir. Bu nedenle ilk derece hükmünün, varsa bozma kararının ve bozma sonrasında verilen yeni kararın tarihleri ayrı ayrı gösterilmeli; hesap güncel içtihat ile öğretideki eleştiri birbirine karıştırılmadan yapılmalıdır.

Birden fazla suç varsa süre uzar mı?

Aynı dosyada birden fazla suçtan yargılanmak, tutukluluk süresini her suç için yeniden başlatmaz. AYM, Savaş Çetinkaya kararında suç sayısına göre ayrı ayrı süre hesaplanıp bunların toplanmasını kişi özgürlüğüyle bağdaşmaz bulmuştur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu da E. 2017/862, K. 2022/829 sayılı kararında aynı dosyadaki tek ve kesintisiz tutuklamanın bütün dosya bakımından sonuç doğurduğunu kabul etmiştir.

Azami süre dolmadan tahliye mümkün müdür?

Evet. Hatta tutuklamanın şartları ortadan kalkmışsa tahliye için azami sürenin dolması beklenemez. Tutukluluk devam ederken şu sorular güncel dosya üzerinden yeniden cevaplanmalıdır:

• Kişiyi isnat edilen suçla ilişkilendiren kuvvetli şüphe devam ediyor mu?
• Kaçma veya delilleri etkileme tehlikesini gösteren somut olgular hâlâ güncel mi?
• Tanıklar dinlendi veya deliller güvence altına alındıysa önceki risk azaldı mı?
• Yargılama makamları dosyayı gerekli özenle ilerletiyor mu?
• İmza verme veya yurt dışına çıkış yasağı gibi adli kontrol tedbirleri yeterli olabilir mi?

Tutukluluk uzadıkça önceki kararlardaki cümleleri tekrar etmek yeterli olmaz. Mahkeme, değişen dosya durumuna göre özgürlüğün neden hâlâ sınırlandırılması gerektiğini açıklamalıdır.

Tutukluluk nasıl denetlenir?

Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi, tutukluluğun devamının gerekip gerekmediğini en geç otuzar günlük aralıklarla inceler. Şüpheli veya sanık da CMK m. 104 uyarınca soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında tahliye talep edebilir. Duruşma dışında yapılan tahliye talebi kural olarak üç gün içinde; örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda yedi gün içinde karara bağlanır.

Tahliye talebinde yalnız “uzun süredir tutukluyum” denilmesi yerine, süreyi ve tutuklama nedenlerinin değiştiğini gösteren bilgiler açıkça sunulmalıdır. Özellikle tutuklama tarihi, iddianamenin kabul tarihi, duruşma ve karar tarihleri, toplanan deliller, dinlenen tanıklar, kişinin çağrılara uyma durumu ve daha hafif bir tedbirin neden yeterli olacağı açıklanabilir.