Katalog Suçlar Nelerdir ve Tutuklama Bakımından Ne Anlama Gelir?

Katalog suç kavramı

“Katalog”, kanunda belirli bir konu için oluşturulmuş sınırlı listeyi ifade eder. Bir suç, yalnız ağır görüldüğü veya toplumda tepki doğurduğu için katalog suç hâline gelmez; ilgili kanun hükmünde açıkça sayılması gerekir.

Metinde kullanılan isnat sözcüğü, kişiye yöneltilen suçlamayı ifade eder. Bir suçun kişiye isnat edilmesi ile o suçun sabit görülmesi aynı şey değildir. Suçluluk ancak yargılama sonunda kesinleşmiş hükümle belirlenir.

Bir suçun katalogda bulunması, o suç için öngörülen cezanın mutlaka daha ağır olduğu anlamına gelmez. Katalog, belirli bir koruma tedbirinin veya özel muhakeme usulünün hangi suçlarda uygulanabileceğini gösterir. Koruma tedbiri, ceza yargılaması sonuçlanmadan önce soruşturma veya kovuşturmanın sağlıklı yürütülmesi amacıyla uygulanan geçici önlemdir. Tutuklama, iletişimin denetlenmesi ve teknik araçlarla izleme farklı koruma tedbirleridir.

Her koruma tedbirinin kataloğu farklıdır

Ceza Muhakemesi Kanunu'nda bütün işlemler için geçerli tek bir katalog suç listesi yoktur. Tutuklama için CMK m. 100/3, iletişimin dinlenmesi ve kayda alınması için CMK m. 135, gizli soruşturmacı için CMK m. 139, teknik araçlarla izleme için CMK m. 140 ayrı listeler içerir. Bir suçun bu listelerden birinde bulunması, diğerlerinde de bulunduğu anlamına gelmez.

CMK 100 kapsamındaki katalog suçlar

11 Ağustos 2026 tarihinde kontrol edilen güncel resmî CMK metnine göre tutuklama nedeni var sayılabilecek katalog suçlar aşağıdadır.

Madde ve fıkra ayrımları belirleyicidir. Bir suçun yalnız adını bilmek, katalog kapsamında olup olmadığını anlamaya her zaman yetmez. Örneğin TCK m. 102'nin birinci fıkrası ile TCK m. 220'nin ikinci, yedinci ve sekizinci fıkraları açıkça katalog dışında bırakılmış; devletin güvenliğine karşı suçlarda ise bölümün tamamı yerine yalnız belirli maddeler sayılmıştır.

CMK m. 100/3 metninde yürürlükten kaldırılmış 4389 ve 4926 sayılı kanunlara yapılan atıflar hâlen yer almaktadır. 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m. 169 ile 5607 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesi, bu eski atıfların güncel kanunların ilgili hükümlerine yapılmış sayılacağını düzenlemektedir.

Katalog suçlarda tutuklama zorunluluğu yoktur

Kanun, katalog suçlarda “tutuklama kararı verilir” demez. Gerekli koşullar varsa “tutuklama nedeni var sayılabilir” der. Bu ayrım önemlidir. Bir kişiye katalog suç isnat edilmesi, o kişinin mutlaka tutuklanacağı anlamına gelmez. Kararda dosyadaki deliller, kişinin durumu, tutuklamanın ölçülü olup olmadığı ve adli kontrolün yeterli olup olmayacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Ağır bir suçlama söz konusu olduğunda soruşturmanın, delillerin ve yargılamaya katılan kişilerin korunması gerekebilir. Ancak suçlamanın ağır olması, herkes hakkında aynı gerekçeyle tutuklama kararı verilebileceği anlamına gelmez. Kararda, tutuklamanın o kişi ve dosya bakımından neden gerekli görüldüğü açıkça anlatılmalıdır.

Aşağıdaki dört soru, katalog suç isnadı bulunan bir dosyada tutuklama kararı incelenirken birbirinden ayrı değerlendirilmesi gereken konuları göstermektedir:

1. Somut delillerKişiyi isnat edilen suçla ilişkilendiren deliller nelerdir?
2. Kuvvetli şüpheBu deliller suçun işlendiğine ilişkin kuvvetli şüpheyi neden göstermektedir?
3. Kişisel olgularTutuklama nedeni karinesini çürüten veya zayıflatan dosyaya özgü durumlar var mıdır?
4. Son çare denetimiTutuklama neden ölçülüdür ve adli kontrol somut riski neden karşılamaz?

İlk iki soru, kişinin isnat edilen suçla bağlantısını gösteren delillerle ilgilidir. Son iki soru ise neden adli kontrol yerine tutuklamaya başvurulduğunu açıklar. Bir kişinin suçu işlemiş olabileceğine ilişkin kuvvetli şüphe bulunması, tek başına neden tutuklanması gerektiğini göstermez.

Somut delile dayanan kuvvetli şüphe

Kuvvetli suç şüphesi, kişinin isnat edilen suçu işlemiş olabileceğini gösteren somut ve incelenebilir delillere dayanan yoğun şüphedir. Bu aşamada mahkûmiyet için gereken kesinlik aranmaz. Ancak yalnızca tahmine, genel kanaate veya suçun adına dayanılması da yeterli değildir.

Somut delil mutlaka fiziksel eşya demek değildir. Tanık anlatımı, kamera görüntüsü, iletişim içeriği, banka kaydı, dijital veri veya başka bir bilgi de somut delil olabilir. Belirleyici olan, delilin kişiye aidiyetinin ve güvenilirliğinin incelenebilmesi, isnat edilen fiille bağının kurulması ve kuvvetli şüpheye neden ulaştırdığının kararda gösterilmesidir.

8 Temmuz 2021 tarihli 7331 sayılı Kanun, CMK m. 100/3'e “somut delillere dayanan” ibaresini eklemiştir. TBMM komisyon raporunda, katalog suçlarda da kuvvetli suç şüphesinin somut delille gösterilmesi gerektiği ve düzenlemenin otomatik tutuklama algısını gidermeyi amaçladığı belirtilmiştir.

Bu değişiklikten önce öğretide, katalog suçlarda kuvvetli şüphenin ayrıca somut delille desteklenmesinin gerekip gerekmediği tartışılıyordu. Ahmet Zeki Teber'in 2019 tarihli Tutuklama Tedbirinin Bireysel Başvuru Yoluyla Anayasa Mahkemesince İncelenmesi başlıklı yüksek lisans tezinde bu görüş ayrılığı ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Tezde, kişi özgürlüğünü daha güçlü koruyan görüşün, somut olguların tarafsız bir gözlemciyi ikna edecek açıklıkta ortaya konulmasını aradığı belirtilmiştir. 2021 değişikliğiyle somut delil şartı kanun metnine açıkça yazılmıştır.

Tutuklama nedeni karinesinin sınırı

CMK m. 100/3'teki düzenleme, tutuklama nedenine ilişkin bir kanuni karine kurar. Kanuni karine, belirli bir olgu gerçekleştiğinde başka bir olgunun başlangıçta var kabul edilmesine imkân veren hukuk kuralıdır.

Burada karine kişinin suçlu olduğuna değil, kaçma veya delilleri etkileme gibi tutuklama nedenlerinin varlığına ilişkindir. Bunun için önce katalogdaki suçun işlendiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe bulunmalıdır.

Bu karine, kişinin dosyaya özgü durumunun incelenmeyeceği anlamına gelmez. Kişinin çağrı üzerine kendiliğinden gelmesi, sabit ikametgâhının bulunması, soruşturma çağrılarına uyması, delillerin büyük ölçüde toplanmış olması veya daha önce uygulanan adli kontrol yükümlülüklerine uyması, tutuklamanın gerekli olup olmadığını etkileyebilir.

AYM, Engin Demir kararının 66. paragrafında, kanunun karine kabul ettiği bir durumda bile tutuklamayı gerekli kılan somut olguların açıklanmasını istemiştir. Başka bir ifadeyle katalog düzenlemesi dikkate alınır; ancak bu düzenleme otomatik ve tartışmasız bir tutuklama sonucu doğurmaz.

Ölçülülük ve adli kontrol incelemesi

Ölçülülük, özgürlüğe yapılan müdahalenin ulaşılmak istenen meşru amaç için gerekli ve orantılı olmasıdır. Tutuklama mümkün olan en ağır koruma tedbiridir. Bu yüzden aynı amaç daha hafif bir önlemle gerçekleştirilebiliyorsa tutuklamaya başvurulmamalıdır.

CMK m. 101, adli kontrolün neden yetersiz kalacağını gösteren delil ve somut olguların kararda açıkça belirtilmesini ister. Yurt dışına çıkış yasağı, imza yükümlülüğü, konutu terk etmeme veya belirli yerlere başvurma gibi seçeneklerden hangisinin neden yetersiz olduğu olayın özelliklerine göre değerlendirilmelidir.

AYM, Mehmet Emin Aslan kararının 60-66. paragraflarında, başvurucunun aynı suçla bağlantılı önceki süreçte adli kontrole uygun davranmasını, yaşını ve sağlık durumunu dikkate almıştır. Adli kontrol yerine tutuklamanın neden ölçülü olduğunun yeterince açıklanmadığı sonucuna varmıştır.

Benzer biçimde E.E.T. kararında, yalnız suçun katalogda bulunması ve adli kontrolün yetersiz kalacağı yönündeki ifadeler, suç tarihinden aylar sonra verilen tutuklama için yeterli görülmemiştir. Tutuklama nedenlerinin somut olayla bağının kurulması aranmıştır.

AİHM'in katalog suç yaklaşımı

AİHM, katalog suçlara ilişkin kanuni karinenin varlığını kabul etmekle birlikte zorunlu tutuklama sisteminin kişi özgürlüğüyle bağdaşmayacağını belirtmektedir.

Mahkeme, Taş ve Diğerleri/Türkiye kararının 13-21. paragraflarında, tutuklama gerekçelerinin soyut, genel veya basmakalıp olamayacağını vurgulamıştır. Suçun katalogda bulunması, suçun niteliği veya beklenen cezanın ağırlığı gerekçe olarak kullanılsa bile özgürlük kuralından ayrılmayı haklı kılan somut olayların ikna edici biçimde gösterilmesi ve kişiselleştirilmiş bir inceleme yapılması gerekir.

Bir tutuklama kararının uzun olması, gerekçesinin yeterli olduğunu göstermez. Kararda hangi delilin kişiyi suçlamayla ilişkilendirdiği, hangi riskin tutuklamayı gerekli kıldığı ve daha hafif bir tedbirin neden yeterli olmayacağı açıkça anlatılmalıdır.

Tutukluluk devam ederken gerekçe güncellenmelidir

İlk tutuklama sırasında var kabul edilen nedenler, tutukluluk sürdükçe güncelliğini korumayabilir. Tanıklar dinlenmiş, dijital materyaller incelenmiş veya diğer deliller toplanmışsa delilleri etkileme ihtimali zayıflayabilir. Kişinin uzun süre boyunca kaçmaya yönelik bir davranış göstermemesi ya da yargılamaya düzenli katılması da kaçma riskinin değerlendirilmesinde önem kazanabilir.

Bu nedenle her tutukluluk incelemesinde kuvvetli suç şüphesini destekleyen delillerin hâlen geçerli olup olmadığı, kaçma veya delilleri etkileme riskinin güncelliği, tutukluluğun ölçülülüğü ve adli kontrolün artık yeterli olup olmayacağı yeniden değerlendirilmelidir. Katalog suç nitelemesi zaman geçtikçe bu soruların yerini alamaz.

Katalog dışındaki suçlarda tutuklama

Bir suçun CMK m. 100/3 kataloğunda bulunmaması, o suç bakımından hiçbir koşulda tutuklama kararı verilemeyeceği anlamına gelmez. Katalog dışındaki suçlarda da kişiyi isnatla ilişkilendiren somut delillere dayalı kuvvetli suç şüphesi ve CMK m. 100/2'deki kaçma, saklanma, delilleri yok etme veya tanık üzerinde baskı kurma gibi bir tutuklama nedeni bulunabilir. Tutuklamanın ölçülü olması ve adli kontrolün yetersizliğinin gerekçelendirilmesi yine gerekir.

Bunun yanında CMK m. 100/4'teki tutuklama yasağı gözetilmelidir. Yalnız adli para cezasını gerektiren suçlarda tutuklama kararı verilemez. Vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenen suçlar hariç olmak üzere, hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda da tutuklama yasaktır.