Ceza mahkemesi, tek bir tanığın anlatımına dayanarak mahkûmiyet kararı verebilir. Türk hukukunda “en az iki tanık gerekir” şeklinde bir sayı kuralı yoktur. Hâkim, tanığın beyanını duruşmada dinler ve dosyadaki diğer bilgilerle birlikte değerlendirir. Mahkûmiyet için anlatımın suçun sanık tarafından işlendiğini her türlü makul kuşkuyu giderecek açıklıkta göstermesi gerekir.

Mahkeme tanığın bilgiyi nasıl edindiğini belirler

Tanık beyanı, yargılanan olay hakkında tanığın duyu organlarıyla öğrendiklerini yetkili makam önünde anlatmasıdır. Bir kişiyi olay yerinde gören tanık doğrudan gözlemini aktarır. “Arkadaşım sanığın yaptığını söyledi” diyen kişi ise duyduğunu anlatır; suçun işlendiğini kendisi görmemiştir.

Hâkim, doğrudan gözlem ile duyuma dayalı anlatımı ayrı ağırlıkta inceler. Duyumun kaynağı belliyse mahkeme kural olarak bilgiyi doğrudan edinen kişiyi dinler. Kaynağın neden dinlenemediği açıklanmamışsa savunma, anlatımın doğruluğunu etkili biçimde sınayamaz.

Mahkeme tanığa olay anındaki konumunu ve görme koşullarını da sorar. Karanlık, mesafe, olayın kısa sürmesi, korku, yüzün kapalı olması veya aradan uzun zaman geçmesi tanığın samimi olduğu hâlde yanılmasına yol açabilir. Hâkim bu ayrıntılarla tanığın neyi, ne ölçüde görebildiğini belirler.

Tutarlılığın değerini olayın bütünü belirler

Bir anlatımın soruşturma ve kovuşturma boyunca değişmemesi, güvenilirlik bakımından önem taşır. Mahkeme bunun yanında anlatımın hayatın olağan akışına uyup uymadığını ve maddi bulgularla çelişip çelişmediğini inceler.

Örneğin tanık bıçak kullanıldığını söylüyor ve doktor raporu kesici alet yarasını doğruluyorsa iki delil birbirini destekler. Tanığın belirttiği saat kamera kaydıyla uyuşmuyor veya teknik veri sanığın başka yerde olduğunu gösteriyorsa mahkeme hangi veriye neden üstünlük verdiğini açıklar.

Tanığın sanıkla ya da mağdurla akrabalığı, dostluğu veya husumeti, hâkimin güvenilirlik incelemesinde ele aldığı olgulardan biridir. Hâkim, ilişkinin anlatımı etkileyip etkilemediğini sorularla araştırır. Gerekçeli karar da tanığın hangi sözlerine neden değer verildiğini açıklar.

Anlatım değiştiğinde

Mahkeme esaslı çelişkinin nedenini araştırır

Tanık ayrıntıları unutabilir veya aynı olayı her seferinde aynı kelimelerle anlatmayabilir. Saç rengi gibi tali bir ayrıntıdaki küçük fark ile faili, eylemi veya olay yerini değiştiren anlatım aynı ağırlıkta değildir.

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 212. maddesine göre tanık önceki sözünü hatırlamıyorsa mahkeme tutanağın ilgili kısmını okuyabilir. Duruşmadaki anlatım önceki ifadeyle çelişiyorsa mahkeme eski ifadeyi okur ve tanığa farkın nedenini sorar. Savunma da tanığa soru yönelterek çelişkinin kaynağını araştırabilir.

Çelişki giderilemezse mahkeme hangi anlatımı neden benimsediğini gerekçesinde belirtir. “İlk beyan daha samimidir” veya “duruşma beyanına itibar edilmiştir” cümlesi tek başına açıklama sayılmaz; kararın, tercihi dosyadaki olgularla ilişkilendirmesi gerekir.

Olayın tek delili tanıksa mahkeme tanığı duruşmada dinler

CMK m. 210 açık bir güvence getirir. Suçlamanın delili bir tanığın anlatımından ibaretse mahkeme o tanığı duruşmada mutlaka dinler. Kollukta veya savcılıkta düzenlenen ifade tutanağını okumak, tanığı dinlemenin yerini tutmaz.

Bu kural, hâkimin tanığı doğrudan dinlemesini ve savunmanın soru sormasını sağlar. Sanık veya müdafii, tanığın olayı nereden bildiğini, görme koşullarını, önceki anlatımındaki farkları ve taraflarla ilişkisini bu yolla sınayabilir. Mahkeme tanık dinlendikten sonra sanığa ve müdafiine anlatıma karşı diyeceklerini de sorar.

Tanık ölmüşse, yeri bulunamıyorsa veya kanunda yazılı başka bir nedenle uzun süre dinlenemiyorsa önceki tutanağın okunması gündeme gelebilir. Böyle bir durumda mahkeme tanığın neden getirilemediğini, eski anlatımın hükümdeki ağırlığını ve savunmanın kaybını dengeleyecek başka güvenceleri gerekçesinde tartışır.

Gizli tanık beyanı daha sıkı güvenceler gerektirir

Gizli tanık, güvenliği için kimlik veya adres bilgileri saklanan ve gerektiğinde özel bir yöntemle dinlenen tanıktır. Tanığın korunması meşru bir ihtiyaçtır; mahkeme bu korumayı savunmanın anlatımı sınama hakkıyla birlikte yürütür.

Tanık Koruma Kanunu'nun 9. maddesi, kimliği veya adresi gizlenen ya da savunmanın bulunmadığı ortamda dinlenen korunan tanığın beyanının yanında başka delil arar. Mahkeme ayrıca tanığın neden gizlendiğini ve savunmanın hangi yöntemle soru sorabildiğini açıklar.

Anayasa Mahkemesi Mesut Koç kararında üç soruya odaklandı: Kimliğin gizlenmesi için makul bir neden var mı, gizli tanık anlatımı mahkûmiyetin tek veya belirleyici delili mi ve savunmaya yeterli dengeleyici güvenceler sağlandı mı? Savunmanın tanıklara hiçbir şekilde soru soramadığı ve anlatımların hükmü belirlediği yargılamada ihlal kararı verdi.

Mahkeme gelmeyen tanığın beyanını üç soruyla sınar

AİHM, tanığın yokluğunu tek bir biçim kuralıyla ele almıyor. Al-Khawaja ve Tahery/Birleşik Krallık ile Schatschaschwili/Almanya kararlarında üç bağlantılı soruyu inceliyor: Tanığın gelmemesi için geçerli neden var mı, eski anlatım hükümde ne kadar ağırlık taşıyor ve savunmanın karşılaştığı güçlüğü dengeleyen güvenceler bulunuyor mu?

Mahkemenin anlatımı ihtiyatla okuduğunu söylemesi her zaman yeterli değildir. Görüntülü ifade kaydı, anlatımı doğrulayan bağımsız deliller, savunmanın önceden veya dolaylı biçimde soru iletebilmesi ve hükümde ayrıntılı güvenilirlik incelemesi dengeleyici güvenceler arasında yer alır.

Tanığın önceki anlatımı belirleyici hâle geldikçe mahkemenin aradığı güvence de güçlenir. Sanık bakımından bunun pratik karşılığı şudur: İtiraz yalnız tanığın salonda bulunmamasına değil, yokluğun gerekçesine, anlatımın hükümdeki ağırlığına ve eksik kalan sorgulama imkânına birlikte yöneltilmelidir.

Dosya incelemesi

Tanık beyanına karşı incelenebilecek kayıtlar

Sağlıklı bir itiraz, tanığı yalnız “yalan söylüyor” diye nitelemek yerine anlatımın hangi noktada güvenilirliğini kaybettiğini dosyadaki kayıtlarla gösterir. Sanık veya müdafii şu belgeleri ve olguları karşılaştırabilir:

01
Tanığın kolluk, savcılık ve duruşma anlatımları arasında faili, eylemi, yer veya zamanı değiştiren bir çelişki var mı?
02
Tanık olayı hangi uzaklıktan, ne kadar süre ve hangi ışık koşullarında gördü?
03
Tanığın bilgisi kendi gözlemine mi dayanıyor; duyuma dayanıyorsa doğrudan bilgi sahibi kişi neden dinlenmedi?
04
Kamera görüntüsü, doktor raporu, konum veya iletişim kaydı anlatımı doğruluyor mu, yoksa onunla çelişiyor mu?
05
Tanığın taraflarla ilişkisi soruldu mu ve bu ilişkinin beyan üzerindeki etkisi araştırıldı mı?
06
Savunma tanığa soru sorabildi mi; reddedilen sorular ve ret gerekçeleri duruşma tutanağında yer alıyor mu?
07
Mahkeme hangi anlatımı neden benimsediğini ve karşı delilleri neden reddettiğini gerekçesinde açıkladı mı?

Savunma; eksik kamera kayıtlarının getirtilmesini, doğrudan bilgi sahibi kişinin dinlenmesini, esaslı çelişkilerin giderilmesini ve teknik verilerin bilirkişiye inceletilmesini mahkemeden isteyebilir. Tartışmalı kayıt hukuka aykırı yöntemle elde edilmişse hukuka aykırı delil kuralları; tanığın kişiyi seçme işlemi sorunluysa teşhis işleminin güvenceleri ayrıca incelenir.

Gerekçeli karar delil tercihini açıklar

Mahkeme CMK m. 217 uyarınca yalnız duruşmada tartışılan ve hukuka uygun elde edilen delillere dayanır. CMK m. 230 gereğince hangi beyanı neden kabul ettiğini ve karşı delilleri neden reddettiğini açıklar. Gerekçede cevap bulunmuyorsa sanık veya müdafii, istinaf ya da temyiz dilekçesinde eksik bırakılan çelişkiyi, reddedilen delil talebini ve bunun hükme etkisini ayrı ayrı gösterebilir.

Dosyada kalan kuşku makul bir açıklamayla giderilemiyorsa ceza mahkemesi beraat kararı verir. Bu sonuç tanık türüne ilişkin peşin bir yasaktan değil, mahkûmiyet için gereken kesinliğe ulaşılamamasından doğar.

Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

Tanık Beyanı Tek Başına Mahkûmiyet İçin Yeterli midir?