Teşhis İşlemi Nasıl Yapılır?

Teşhis neyi belirler?

Teşhis, olayın failini gördüğünü söyleyen kişinin, gözaltındaki şüpheli ile gördüğü failin aynı kişi olup olmadığını belirtmesidir. Örneğin bir yağma olayında mağdur, yüzünü gördüğü kişinin yakalanan şüpheli olup olmadığını canlı dizilimde veya fotoğraflar arasından söyleyebilir.

Teşhis, yüzleştirme ile aynı işlem değildir. Teşhiste amaç failin kimliğini belirlemektir ve teşhis eden kişi ile dizilimdeki kişilerin birbirini görmemesi gerekir. Yüzleştirmede ise birbiriyle çelişen anlatımların neden farklı olduğu araştırılır; kişiler bu nedenle karşı karşıya getirilebilir.

Şüphelinin fotoğrafının çekilmesi veya bedenindeki ayırt edici özelliklerin kayda alınması da teşhis değildir. Bu işlem, kişinin fizik kimliğinin tespiti olarak adlandırılır. Teşhiste başka bir kişi hafızasındaki faili seçer; fizik kimliğin tespitinde ise şüphelinin kendi görünüşü kayıt altına alınır.

İlk eşkâl tarifi neden bu kadar önemlidir?

Eşkâl tarifi, tanığın veya mağdurun olay sırasında gördüğü kişinin dış görünüşünü kendi kelimeleriyle anlatmasıdır. Bu tarif, şüpheli ya da fotoğraf gösterilmeden önce alınır. Çünkü sonraki seçim ile kişinin olay anındaki hafızasını karşılaştırmanın en güvenilir yollarından biri ilk anlatımdır.

Örneğin tanık ilk ifadesinde faili kısa saçlı, yaklaşık yirmi beş yaşında ve orta boylu olarak anlatmış; aylar sonra uzun saçlı, elli yaşında bir kişiyi teşhis etmişse bu farklılığın açıklanması gerekir. Tersine ayrıntılı ilk tarif şüphelinin olay tarihindeki görünüşüyle uyumluysa ve tanık kısa süre sonra benzer kişiler arasından aynı kişiyi seçmişse teşhisin ispat gücü artabilir.

İlk tarifin hiç alınmaması, teşhisi kendiliğinden doğru ya da yanlış kılmaz. Ancak sonradan yapılan seçimin, olay anındaki hafızaya mı yoksa şüpheli gösterildikten sonra edinilen görüntüye mi dayandığını denetlemeyi zorlaştırır.

Fotoğraftan teşhis nasıl yapılır?

Kanun, şüphelinin fotoğrafı üzerinden teşhise izin verir. Polis yine farklı kişilere ait birden fazla fotoğraf göstermelidir. Fotoğraflar aynı büyüklükte ve aynı özellikte hazırlanmalıdır. Şüphelinin tek fotoğrafı veya aynı kişiye ait farklı fotoğraflar yan yana gösterilemez.

Fotoğrafların sayısı kadar seçimi gerçekten sınayıp sınamadığı da önemlidir. Beş fotoğraftaki kişiler ileri yaşta, yalnız şüpheli tanığın ilk tarifindeki yaşta ise dizilim görünüşte kalabalık olsa da şüpheliyi öne çıkarır. Aynı sorun yalnız şüphelinin fotoğrafının renkli, yakın plan veya daha güncel olması hâlinde de doğabilir.

Kullanılan bütün fotoğrafların dosyada bulunması gerekir. Yalnız seçilen fotoğrafın saklanması, mahkemenin dizilimin adil olup olmadığını sonradan incelemesini engeller. Teşhis tutanağında hangi numaranın seçildiği ve o numaranın kime ait olduğu da açıkça yazılmalıdır.

Yönlendirme doğru hatırlamayı nasıl bozabilir?

Tanık veya mağdur samimi olduğu hâlde yanlış kişiyi seçebilir. Çünkü insan hafızası bir kamera kaydı gibi değişmeden saklanmaz. Olayın kısa sürmesi, karanlık, mesafe, korku, failin yüzünü kapatması ve aradan geçen süre hatırlamayı zorlaştırabilir.

İşlemden sonraki bilgiler de hafızayı etkiler. Polis önce bir kişinin fotoğrafını gösterip daha sonra aynı kişiyi canlı dizilime koyarsa tanık, olayda gördüğü yüzü değil daha önce gösterilen fotoğrafı tanıdık bulabilir. “Dört numara olabilir mi?” gibi bir soru veya seçimden sonra söylenen “Doğru kişiyi buldunuz” cümlesi, tereddütlü bir tanığın seçimine duyduğu güveni artırabilir.

Bu nedenle tutanakta “kesin teşhis etti” yazması tek başına yeterli açıklama değildir. Tanığın ilk tarifte ne söylediği, işlemin ne zaman yapıldığı, fotoğraf veya canlı dizilimden önce şüpheliyi görüp görmediği ve seçimi kendi sözüyle nasıl ifade ettiği birlikte değerlendirilir.

Teşhis sırasında avukat bulunması zorunlu mudur?

Salt teşhis işleminde müdafiin, yani şüpheli veya sanığın avukatının hazır bulunmasının zorunlu olup olmadığı tartışmalıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, yalnız teşhis yapılan bir olayda zorunlu müdafilik hükümlerini doğrudan uygulamamıştır. Öğretideki güçlü bir görüş ise işlemin şüpheliyi belirleyen ve daha sonra tekrarlanması güç bir delil üretmesi nedeniyle müdafiin bulunmasını önemli bir güvence sayar.

İşlem sırasında şüpheliye olay hakkında soru sorulur ve beyanı alınırsa durum değişir. Artık yalnız teşhis değil, aynı zamanda ifade alma söz konusudur. Şüphelinin ifade alma sırasında müdafi yardımından yararlanma hakkı vardır ve bu hak engellenemez.

Dosyada avukatın bulunmadığı bir teşhis varsa itiraz yalnız bu eksikliğe dayandırılmamalıdır. İlk tarif, savcı talimatı, dizilimdeki kişiler, tekrar, fotoğraf ve görüntü kayıtları, yönlendirme iddiası ile tutanağın içeriği de ayrı ayrı incelenmelidir.

Suça sürüklenen çocuk teşhis edilecekse işlemi kim yapar?

Şüpheli çocuksa teşhis işlemi kolluk tarafından değil, Cumhuriyet savcısı tarafından yapılır. Çocuk Koruma Kanunu'nun 15. maddesi, suça sürüklenen çocuk hakkındaki soruşturmanın Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat yürütülmesini öngörür.

Teşhis eden kişi çocuk olduğunda da yaşı ve etkilenebilirliği dikkate alınmalıdır. Çocuğa birini seçmek zorunda olmadığı açıkça anlatılmalı; kısa, anlaşılır ve yönlendirmeyen sorular sorulmalıdır. Çocuğun olayı ne kadar süre gördüğü, ilk anlatımı ve aradan geçen zaman özellikle önem taşır.

AİHM hangi durumda adil yargılanma sorunu gördü?

AİHM'in Laska ve Lika/Arnavutluk kararındaki soyguncular beyaz ve mavi kar maskeleri kullanmıştı. Teşhis sırasında şüphelilere yine beyaz ve mavi, diğer kişilere ise siyah maske takıldı. Şüpheliler bu şekilde dizilimde açıkça öne çıkarıldı. Üstelik avukatlar işlemde bulunmadı ve mahkûmiyetin temel dayanağı bu teşhis oldu. AİHM, ilk işlemin adilliğini bozan bu kusurların sonraki yargılamada giderilmediğine karar verdi.

Perry/Birleşik Krallık kararında ise video diziliminde on bir benzer kişi vardı, gösterimlerin tamamı kaydedilmişti ve mahkeme süreci sonradan ayrıntılı biçimde inceleyebildi. AİHM'in iki kararı birlikte okunduğunda yalnız usul hatasının adı değil; hatanın tanığı şüpheliye yöneltip yöneltmediği, teşhisin mahkûmiyetteki ağırlığı ve savunmanın işlemi etkili biçimde sınayıp sınayamadığı önem kazanır.

Tanık veya mağdur nelere dikkat etmelidir?

Teşhis yapacak kişi, yalnız hatırladığını söylemelidir. Emin değilse “emin değilim”, hiçbiri gördüğü kişiye benzemiyorsa “burada değil” diyebilir. Birini seçmek zorunda değildir. Polis ilk tarifinizi veya söylediğiniz tereddüdü eksik yazmışsa tutanağı imzalamadan önce düzeltilmesini isteyebilirsiniz.

Dizilimden önce size bir fotoğraf gösterildiyse, şüpheliyi karakol koridorunda gördüyseniz veya bir görevli belirli bir kişiyi işaret eden söz kullandıysa bunu açıkça belirtin. Bu bilgiler teşhisi değersizleştirmek için değil, beyanınızın hangi şartlarda oluştuğunu doğru kayda geçirmek için gereklidir.

Tanıklıktan çekinme hakkı bulunan kişi teşhise zorlanamaz. Bu hak, örneğin şüphelinin nişanlısı, eşi veya kanunda sayılan yakınları bakımından gündeme gelebilir.