Ceza mahkemesi yüklenen suçu hukuka uygun elde edilmiş delillerle ispatlar. Anayasa m. 38/6 ile CMK m. 206 ve 217, delilin içeriği kadar elde edilme yöntemini de hükmün şartı hâline getirir.

Mahkeme hukuka aykırı delili ispat değerlendirmesinin dışında bırakır ve kalan delillerin sanık ile suç arasındaki bağı kurup kurmadığını yeniden belirler. Davanın sonucunu bu iki aşamalı inceleme verir.

Hukuka aykırılık elde etme yönteminden doğar

Delil, geçmişteki olayı açıklamaya yarayan beyan, belge, kayıt, eşya veya teknik veridir. Hukuka aykırı delil ise yetki, karar, kapsam ya da savunma güvencelerinden biri ihlal edilerek elde edilen bilgidir.

Hâkim kararı gereken konut aramasının kararsız yapılması, telefon içeriğinin CMK m. 134 zinciri kurulmadan açılması veya şüphelinin tehditle konuşturulması farklı işlemlerdir; ortak sorun, kamu makamının delile kanunun çizdiği yolun dışından ulaşmasıdır. Mahkeme bulunan eşyanın veya mesajın gerçeği gösterdiğini düşünse bile elde etme kuralını uygular.

İşlem zinciri karar ve tutanaklardan izlenir

Aynı telefon kaydı bir dosyada hâkim kararı ve denetlenebilir teknik kopyayla, başka bir dosyada kolluğun kararsız incelemesiyle elde edilebilir. Delilin adı aynı kalır; hukukî niteliğini işlem zinciri belirler.

Kişi veya müdafi önce yetkili merciin kararını, sonra kararın yer, kişi, suç ve süre sınırını inceler. Arama ya da elkoyma tutanağı işlemin fiilen nasıl yürütüldüğünü; teknik rapor verinin nasıl korunduğunu; ifade tutanağı ise hakların kim tarafından ve ne zaman anlatıldığını gösterir. Arama, elkoyma ve cep telefonu incelemesi kendi karar belgeleri üzerinden denetlenir.

Uygulamadaki tartışma

Usul eksikliği koruduğu güvenceyle açıklanır

Anayasa m. 38/6 ve CMK m. 217/2 hukuka uygun elde etmeyi açık bir ispat şartı yapar. Bazı Yargıtay kararları, işlemin özünü etkilemeyen biçim eksiklikleri ile temel hakkı veya delilin denetlenebilirliğini zedeleyen aykırılıkları birbirinden ayırmıştır.

Ceza Genel Kurulunun 26 Haziran 2007 tarihli kararında geçerli hâkim kararıyla işyerinde arama yapılmış, fakat kanunun o tarihte aradığı iki arama tanığı hazır edilmemişti. Çoğunluk, bu eksikliğin somut olayda kişinin hakkını ihlal etmediğini ve bulunan ürünlerin kullanılabileceğini kabul etti. Karşıoy ise kanun aykırılıklar arasında ayrım yapmadığı için delilin değerlendirme dışında bırakılması gerektiğini savundu.

İtiraz bu nedenle eksik işlemi adıyla gösterir; o işlemin hangi hakkı koruduğunu ve eksikliğin delilin gerçekliğini, güvenilirliğini veya savunmanın denetimini nasıl etkilediğini açıklar. Hâkim kanundaki yasağı ve kararın somut olayını bu açıklama üzerinden uygular.

Mahkeme delili değerlendirme dışında bırakır

CMK m. 206 uyarınca mahkeme kanuna aykırı elde edilen delilin duruşmada ortaya konulması talebini reddeder. CMK m. 217 hâkime hükmü yalnız hukuka uygun elde edilmiş delillere dayandırma görevi verir. Mahkeme CMK m. 230 gereğince hukuka aykırı delili gerekçesinde ayrıca ve açıkça gösterir.

Değerlendirme yasağı, mahkemenin hukuka aykırı delili suçun ispatında kullanamaması demektir. Delilin dosyada fiziksel olarak bulunması ile hükme dayanak yapılması aynı şey değildir. Mahkeme hukuka aykırı delili gerekçesinde gösterir, fakat bu delilden hareketle sanığın suçu işlediği sonucuna varamaz.

Hükmün bu delile dayanması CMK m. 289/1-i kapsamında hukuka kesin aykırılıktır. Yargıtay bu hâli temyiz dilekçesinde ayrıca yazılmasa da gözetir; başvurucu karar ve tutanaklarla aykırılığı, gerekçeli kararla da delilin hükümdeki rolünü ortaya koyar.

Kalan deliller davanın sonucunu belirler

Mahkeme tartışmalı delili çıkardıktan sonra hukuka uygun delillerle yeni bir ispat tablosu kurar. Beraat, kalan deliller suçun işlendiğini ve sanık tarafından işlendiğini her türlü makul şüpheden uzak biçimde göstermediğinde verilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 17 Kasım 2009 tarihli kararında, gerekli karar alınmadan yapılan depo aramasında bulunan eşyaları ve arama tutanağını değerlendirme dışında bıraktı. Geriye kalan ihbar ve beyanlar mahkûmiyet için yeterli olmadığı için hüküm bozuldu. Burada sonucu doğuran yalnız aramanın hukuka aykırılığı değil, o delil çıkarıldığında suçlamayı ispatlayan yeterli bir delil kalmamasıydı.

Yargıtay 4. Ceza Dairesi 15 Şubat 2024 tarihli kararında hukuka aykırı iletişim kayıtlarını dışarıda bıraktı; mağdur, tanık, otel ve kolluk delillerini bağımsız ve yeterli bulduğu için mahkûmiyeti onadı. Bu iki olayda farklı sonucu kalan delillerin gücü doğurdu.

Hâkim türemiş delilin ilk işlemle bağını inceler

Bazen hukuka aykırı işlem yalnız ilk delili üretmez; kolluk o bilgiden hareketle yeni bir tanığa, adrese veya eşyaya ulaşır. İlk aykırılıktan sonra bulunan bu ikinci delile türemiş delil denir. Konu, öğretide “zehirli ağacın meyvesi” veya hukuka aykırı delilin uzak etkisi ifadeleriyle de anlatılır.

Türk hukukunda türemiş delilin bütün hâllerini düzenleyen ayrı bir madde ve Yargıtay kararlarında tek bir çizgi yoktur. Ceza Genel Kurulu 2009 tarihli kararda hukuka aykırı aramadan sonraki beyanın bağlantısını dışlama yönünde değerlendirdi; 2005 tarihli başka bir kararda ise aramadan bağımsız, özgür ve yargılama boyunca sürdürülen ikrarı kullanılabilir kabul etti.

Hâkim ikinci delilin bağımsız kaynağını, ilk işlem olmadan bulunup bulunamayacağını ve aradaki bağın kesilip kesilmediğini araştırır. Başvurucu da tanığın, adresin veya eşyanın ilk aykırı işlemden nasıl türediğini işlem tarihleriyle gösterir.

İfade için katı delil yasakları uygulanır

CMK m. 148, şüpheli ve sanık beyanı için özel ve katı bir güvence getirir. Kötü davranma, işkence, ilaç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditle alınan ifade delil olarak değerlendirilemez. Kişi daha sonra “bu ifadenin kullanılmasına razıyım” dese bile sonuç değişmez.

Müdafi hazır olmadan kollukta alınan ifade bakımından farklı bir kural vardır. Şüpheli veya sanık bu ifadeyi daha sonra hâkim ya da mahkeme önünde doğrulamadıkça kolluk ifadesi hükme esas alınamaz. Bu nedenle dosyada yalnız ifadenin içeriğine değil, nerede, kim tarafından, hangi haklar anlatılarak ve müdafi hazırken mi alındığına da bakılır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Ćwik/Polonya kararında, özel kişilerin kötü muameleyle aldığı üçüncü kişi beyanının sanık aleyhinde kullanılmasını adil yargılanma hakkına aykırı buldu. Ceza mahkemesi kötü muamele ürünü beyanı hükmün dışında tutar.

İtiraz işlemi ve hükme etkisini birlikte gösterir

Kişi veya müdafi itirazı şu bilgi ve belgelerle kurar:

Tartışmalı eşya, ifade, telefon kaydı, görüntü veya diğer verinin açık kimliği
Delili elde eden görevli, işlemin yeri ve zamanı
Gereken karar ile fiilî işlemin yer, kişi, suç ve süre kapsamı
İhlal edilen kanun hükmü ve bu hükmün koruduğu hak
Aykırılığın delilin gerçekliğine, güvenilirliğine veya savunmanın denetimine etkisi
Delilin iddianame ve gerekçeli kararda üstlendiği rol
Bu delilden hareketle bulunan tanık, eşya veya kayıtlar
Delil çıkarıldığında kalan ispat tablosu

Arama veya inceleme kararı, işlem tutanağı, ses-görüntü kaydı, ifade tutanağı, bilirkişi raporu ve gerekçeli karar bu sırayı belgelendirir. İtiraz mercii böylece aykırılığı ve hükme etkisini aynı dosya zincirinde denetler.

AYM ve AİHM yargılamanın bütününü denetler

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, derece mahkemelerinin yerine geçerek her delil tartışmasını baştan çözmez. Bireysel başvuruda bu mahkemeler delilin açıkça hukuka aykırı olup olmadığını, hükümdeki ağırlığını, güvenilirliğinin tartışılmasını ve savunmanın itirazına verilen cevabı inceler.

Anayasa Mahkemesi Orhan Kılıç kararında, hâkim veya savcı kararı olmadan yapılan konut aramasında bulunan uyuşturucu ve terazinin mahkûmiyetin belirleyici delili olduğunu; buna yönelik itirazların karşılanmadığını tespit etti. Helin Yusuf kararında da geçerli bir karar olmadan yapılan aramada bulunan dijital materyalin belirleyici olmasına ve savunmanın cevapsız kalan itirazlarına dayanarak ihlal kararı verdi.

Bu denetim iki hukukî düzey taşır. AYM ve AİHM bireysel başvuruda yargılamanın bütünü, delilin ağırlığı ve savunmanın itirazına verilen cevabı inceler. Ceza davasına bakan mahkeme ise daha önce Anayasa ve CMK'daki doğrudan delil yasağını uygular.

Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

Hukuka Aykırı Delil Nedir?