Define aramak isteyen Türk vatandaşı, arayacağı yerin mülki amirine dilekçeyle başvurur; ruhsatı Kültür ve Turizm Bakanlığı adına müze müdürlüğünün hazırladığı belgeyi vali imzalar. Sit alanları, korunması gerekli kültür varlıkları ve mezarlıklarda define arama izni verilmez. Arama en çok 50 m² ve 10 metre derinlikle sınırlıdır, aralıksız en çok 15 gün sürer ve müze uzmanları ile kolluk gözetiminde yapılır. 2026'da ruhsatname harcı iki ay için 7.823,10 TL'dir. İzinsiz define araştırmanın cezası üç aydan iki yıla kadar hapis, kültür varlığı bulmak için izinsiz kazının cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir. Yargıtay, sit alanı dışında kazı yapmadan dedektörle yüzeysel aramanın bu suçu oluşturmadığını kabul ediyor.

Kurallar 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanununun 50. ve 74. maddelerinde ve 2020'de büyük ölçüde değişen Define Arama Yönetmeliğinde yer alıyor. Yönetmeliğe göre define, gömülmüş veya saklanmış olduğu ve artık malikinin bulunmadığı kesin olarak anlaşılan, bilimsel değer taşımayan taşınır varlıklardır; bilimsel değeri olan eski eserler define değil kültür varlığıdır (m. 4/b). Bu yazı define aramak isteyenin, tarlasında arama yapılmak istenen arazi sahibinin ve dedektörle yakalanıp hakkında soruşturma başlatılan kişinin sorularını cevaplıyor.

Define arama izni adım adım

  1. Başvuru: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişi, aranacak yerin bağlı olduğu mülki amire dilekçe verir. Dilekçede amaç, yerin il, ilçe, köy veya mahalle, sokak ve numarası, ekili-dikili ya da meskûn olup olmadığı, tapulu olup olmadığı ve kime ait olduğu yazılır (Yönetmelik m. 5, 6).
  2. Müze incelemesi: Mülki amir, yerin sit alanı, mezarlık veya Kanunun 6. maddesindeki korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarından olup olmadığını ve aramada sakınca bulunup bulunmadığını en yakın müze müdürlüğüne tespit ettirir (m. 9). Bu yerlerde define arama izni verilmez (Kanun m. 50).
  3. Belgeler: Müze yerin uygun olduğuna karar verirse başvurucudan şunlar istenir (m. 7): çevre ve şehircilik il müdürlüğünce onaylı 1/500 ölçekli harita veya kroki (ev gibi yerlerde ada, parsel, çap bilgili vaziyet planı); çeşitli yönlerden fotoğraflar; yer başkasına aitse noter onaylı muvafakatname; yer altı ve yer üstü altyapısı ile çevre yapılar yönünden yetkili kurumların onayı; ÇED Yönetmeliğine göre hazırlanan rapor.
  4. Ruhsat: Müze belgeleri valiliğe sunar; valilik uygun bulursa müze müdürlüğünün hazırladığı ruhsatı vali imzalar. Ruhsat sahibi harcın ödendiğini gösteren belgeyi müzeye verir (m. 10).

Aranacak yer en çok 50 m² ve 10 metre derinlikte olabilir; su altında define aranamaz (m. 8). Aynı sürede birden fazla yerde izin verilmez, daha önce define araması yapılmış alan için yeniden başvurulamaz ve izin başkasına devredilemez, vekil aracılığıyla kullanılamaz (Kanun m. 50; Yönetmelik m. 10).

Harç, teminat ve masraflar

  • Ruhsatname harcı: Harçlar Kanununa bağlı (8) sayılı tarifenin VI-13/c pozisyonuna göre 2026'da her iki ay için 7.823,10 TL (Harçlar Kanunu Genel Tebliği Seri No: 98 eki).
  • Teminat: Müze müdürlüğü, aramadan doğacak zarar, kazı yerinin eski hâle getirilmesi ve 15 günlük arama süresinde çevre sakinlerinin güvenliği için gereken tutarı tahmin eder; bu tutara harcın yüz katı teminat eklenir (Yönetmelik m. 13). 2026 harcıyla teminat kısmı 782.310 TL eder.
  • Görevli giderleri: İnceleme ve aramaya katılan müze uzmanları ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı temsilcilerinin yol masrafı ve birinci derece memur harcırahı üzerinden yevmiyeleri arayıcı tarafından ödenir (m. 12). Tutarlar aramadan önce müze adına kamu bankasına yatırılır; iş bitince kesin hesap yapılır ve artan para iade edilir (m. 13).

Arama nasıl yapılır, bulunan define

Arama, en yakın müzeden görevlendirilen iki ihtisas elemanı ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığının kolluk hizmeti yürüten mahalli birer temsilcisinin gözetiminde yapılır (m. 11). Ruhsat verildiği yıl için geçerlidir; arama aralıksız en çok 15 gün sürer ve hava muhalefeti veya doğal afet hâlinde bir defaya mahsus uzatılabilir. Aradaki sürede çevre sakinlerinin can ve mal güvenliği ile doğabilecek bütün zarardan arayıcı sorumludur (m. 10, 13). Çalışmalar günü gününe tutanağa bağlanır (m. 15).

Aramada kültür ve tabiat varlığı çıkarsa arama derhal durdurulur ve arayıcı bu varlık üzerinde hak iddia edemez (m. 16). Buluntuları en az üç kişilik uzman heyeti inceler; kültür varlığı müzeye, define Hazine ve Maliye Bakanlığına teslim edilir (m. 17). Definenin değeri geçer akçe olarak belirlenir ve şöyle paylaştırılır (m. 18):

  • Hazineye ait arazide bulunduysa değerin %50'si arayıcıya,
  • özel veya tüzel kişilere ait arazide bulunduysa %40'ı arayıcıya, %10'u arazi sahibine.

İzinsiz define aramanın cezası

2863 sayılı Kanunun 74. maddesi iki ayrı suç düzenler:

  • İzinsiz kazı veya sondaj: Kültür varlıkları bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapisle cezalandırılır; kazı yapılan yer sit alanı veya korunması gerekli başka bir yer değilse ceza üçte bir indirilir.
  • İzinsiz define araştırma: İzinsiz define araştıran kişi üç aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırılır.

Fiiller kültür varlığını yurt dışına kaçırma amacıyla veya korumakla görevli kişilerce işlenirse ceza iki katına kadar artırılır. Bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mülki amire teslim edene mahkeme üçte ikiye kadar indirim yapabilir. İzinsiz define araştıran kişi, kovuşturma başlayıncaya kadar kendisine cihaz temin ederek bu işe sevk edenleri açıklayıp yakalanmalarını sağlarsa mahkeme ceza indirimi yapabilir veya ceza vermeyebilir (m. 74). Bulunan kültür varlığını bildirmemek ayrı bir suçtur ve altı aydan üç yıla kadar hapis gerektirir; bildirilmemiş kültür varlığını satan veya satın alan iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır (m. 67). El konulan kültür varlıkları müzeye teslim edilir (m. 75).

İzinsiz define araştırmanın üst sınırı iki yıl olduğundan, şartları varsa hükmün açıklanmasının geri bırakılması gündeme gelebilir; ayrıntı için HAGB nedir yazısına bakınız.

Dedektörle arama: Yargıtay ne diyor

2008 değişikliğinden önce Kanunda ayrıca "izinsiz araştırma yapma" suçu vardı. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, değişikliğin bu fiili suç olmaktan çıkarmadığını; gerekçeye göre "izinsiz define araştıranlar" ifadesinin her türlü teknik cihazla araştırmayı kapsadığını kabul etti. Ancak suçun oluşup oluşmadığının belirlenmesi için aramanın Kanunun 6. maddesindeki korunması gerekli kültür ve tabiat varlıklarında veya 50. maddede define aranamayacağı belirtilen yerlerde yapılıp yapılmadığının araştırılması gerektiğine karar verdi (YCGK E.2009/7-96 K.2009/188, 07.07.2009).

Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2025'te iki dosyada aynı çizgiyi sürdürdü. Bölge adliye mahkemeleri, koruma kurulu ve il müdürlüğü yazılarına göre sit alanı veya korunması gerekli yer olmayan tarlalarda kazı yapmadan dedektörle yüzeysel arama yapan sanıkların beraatine karar vermiş, Yargıtay bu kararları onamıştır (E.2022/4105 K.2025/646, 16.01.2025; E.2023/3338 K.2025/1840, 20.02.2025). Kararlardan çıkan sonuçlar:

  • Savunmada ilk soru, aramanın yapıldığı parselin sit alanı veya korunması gerekli yer olup olmadığıdır; mahkeme bunu koruma bölge kurulu ve il müdürlüğünden sorar.
  • Yakalandığı gün yapılan olay yeri tespitinde kazı çukuru bulunmaması önemlidir: sonradan sunulan raporlardaki kazı izlerinin sanığa ait olduğu ispatlanamazsa yüzeysel arama kabul edilir.
  • Kazı yapılmışsa kültür varlığı bulma amacıyla izinsiz kazı suçu (m. 74/1) gündeme gelir ve sit alanı dışında olması yalnız cezayı üçte bir indirir.

Ruhsatsız arama ve izinsiz kazı soruşturmalarında el konulan dedektör ve aletlerin müsaderesi de suçun oluşmasına bağlıdır (YCGK 2009/188).

Sık sorulan sorular

Define arama izni nasıl alınır?

Define aramak isteyen Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı gerçek kişi, define arayacağı yerin bağlı olduğu mülki amire (kaymakam veya vali) dilekçeyle başvurur. Dilekçede arama amacı, yerin açık adresi, ekili-dikili ya da meskûn olup olmadığı, tapulu olup olmadığı ve kime ait olduğu yazılır. Müze müdürlüğü yerin sit alanı, korunması gerekli kültür varlığı veya mezarlık olmadığına karar verirse belgeler istenir; valilik uygun bulursa müze müdürlüğünün hazırladığı ruhsatı vali imzalar (Define Arama Yönetmeliği m. 5-10).

Define arama izni için hangi belgeler gerekir?

Aranacak sahanın yetkili teknik elemana çizdirilip çevre ve şehircilik il müdürlüğünce onaylanmış 1/500 ölçekli haritası veya krokisi (ev gibi yerlerde ada, parsel ve çap bilgili vaziyet planı), çeşitli yönlerden çekilmiş fotoğraflar, yer başkasına aitse noter onaylı muvafakatname, yer altı ve yer üstü altyapısı yönünden sakınca olmadığına dair yetkili kurum onayı, yerleşim yeri içinde veya yakınındaysa çevre yapılar yönünden onay ve ÇED Yönetmeliğine göre hazırlanan rapor (Define Arama Yönetmeliği m. 7).

Define arama ruhsatı ücreti 2026'da ne kadar?

Harçlar Kanununa bağlı (8) sayılı tarifeye göre define araştırmaları için verilecek ruhsatnamelerin harcı 2026'da her iki ay için 7.823,10 TL'dir (Harçlar Kanunu Genel Tebliği Seri No: 98 eki). Ayrıca arayıcı, aramadan doğabilecek zararlar ve kazı yerinin eski hâle getirilmesi için müzenin tahmin ettiği tutara bu harcın yüz katı teminatı ekleyerek, görevlilerin yol ve harcırah giderleriyle birlikte kamu bankasına yatırır (Define Arama Yönetmeliği m. 12, 13).

Define aramak suç mu, cezası nedir?

İzinsiz olarak define araştırmanın cezası üç aydan iki yıla kadar hapistir. Kültür varlığı bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapmanın cezası iki yıldan beş yıla kadar hapistir; kazı yapılan yer sit alanı veya korunması gerekli başka bir yer değilse ceza üçte bir indirilir. Bu fiiller kültür varlığını yurt dışına kaçırma amacıyla veya korumakla görevli kişilerce işlenirse ceza iki katına kadar artırılır (2863 sayılı Kanun m. 74).

Dedektörle define aramak suç mu?

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, dedektör gibi teknik cihazlarla izinsiz araştırmanın 2008 değişikliğinden sonra izinsiz define araştırma suçu kapsamında kaldığını, ancak suçun oluşması için yerin 2863 sayılı Kanunun 6. maddesindeki korunması gerekli yerlerden veya define aranamayacak yerlerden olup olmadığının araştırılması gerektiğini söyledi (YCGK E.2009/7-96 K.2009/188, 07.07.2009). Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2025'te, sit alanı ve korunması gerekli yerler dışında kazı yapmadan dedektörle yüzeysel arama yapan sanıkların beraatine ilişkin kararları onadı (E.2022/4105 K.2025/646; E.2023/3338 K.2025/1840). Kazı yapılmışsa veya yer sit alanıysa ceza sorumluluğu doğar.

Bulunan define kime ait olur, arayıcıya ne kadar pay verilir?

Buluntuları Bakanlığın belirlediği en az üç kişilik uzman heyeti inceler; kültür ve tabiat varlığı ise müzeye, define ise Hazine ve Maliye Bakanlığına teslim edilir ve değeri geçer akçe olarak tespit edilir. Define Hazineye ait arazide bulunduysa değerinin yüzde ellisi arayıcıya verilir; özel veya tüzel kişilere ait arazide bulunduysa yüzde kırkı arayıcıya, yüzde onu mülk sahibine verilir. Kültür ve tabiat varlığı bulunursa arama durdurulur ve arayıcı bu varlıklar üzerinde hak iddia edemez (Define Arama Yönetmeliği m. 16-18).

Bulduğu tarihi eseri teslim edene ceza indirimi var mı?

Evet. İzinsiz kazı veya define araştırması yaparak bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mülki amire teslim eden kişiye mahkeme üçte ikiye kadar indirim yapabilir. İzinsiz define araştıran kişi, kovuşturma başlayıncaya kadar kendisini cihaz temin ederek bu işe sevk edenlerin kimliklerini açıklar ve yakalanmalarını sağlarsa mahkeme ceza indirimi yapabileceği gibi ceza vermeyebilir de (2863 sayılı Kanun m. 74).

Define arama izni kaç gün geçerli?

Ruhsatname verildiği yıl için geçerlidir. Arama aralıksız en çok 15 gün sürer; hava muhalefeti veya doğal afet nedeniyle bitirilemezse valilik bir defaya mahsus, çalışılamayan süre kadar uzatabilir. Aynı sürede birden fazla yerde izin verilmez, daha önce define araması yapılmış alanlar için yeniden başvurulamaz ve izin başkasına devredilemez (Define Arama Yönetmeliği m. 10).

Muhammet Zeyd Targal
Yazar

Muhammet Zeyd Targal

Balıkesir Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü mezunudur ve aynı üniversitenin Hukuk Fakültesinde öğrenimini sürdürmektedir. Targal Avukatlık Bürosunun hukukî yayın çalışmalarında yer almaktadır.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m. 50, 67, 74, 75
  2. Define Arama Yönetmeliği (RG 27.01.1984, 18294; değişik RG 21.07.2020, 31192) m. 4-18
  3. Harçlar Kanunu Genel Tebliği (Seri No: 98) eki, (8) sayılı tarife VI-13/c
  4. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E.2009/7-96 K.2009/188, 07.07.2009
  5. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E.2022/4105 K.2025/646, 16.01.2025; E.2023/3338 K.2025/1840, 20.02.2025