İfade ve Sorgu Arasındaki Fark Nedir?

İşlemin adını kişiyi dinleyen makam belirler

Ceza Muhakemesi Kanunu, suç şüphesi altındaki kişiyi iddianamenin kabulüne kadar şüpheli, kovuşturmanın başlamasından hükmün kesinleşmesine kadar sanık olarak tanımlar.

Kişinin şüpheli sıfatından sanık sıfatına geçtiği kabul aşaması ve mahkemenin dosyayı neden savcılığa geri gönderebileceği, İddianame Nedir ve İddianamenin İadesi başlıklı yazıda açıklanmıştır.

Kolluk görevlisi veya Cumhuriyet savcısı, soruşturulan suç hakkında şüphelinin ifadesini alır. Hâkim ya da mahkeme ise soruşturma veya kovuşturma konusu suç hakkında şüpheliyi ya da sanığı sorgular. Günlük dildeki “polis sorgusu” bu nedenle teknik olarak kolluk ifadesidir.

Sulh ceza hâkimi, Cumhuriyet savcısının tutuklama veya adli kontrol talebi üzerine şüpheliyi sorgular; davaya bakan mahkeme de sanığı dinler. Hâkim sorgudan sonra önündeki talebi tutuklama şartları ve ölçülülük yönünden karara bağlar.

Susma, müdafi ve lehe delil hakları iki işlemde de korunur

İşlemi yapan kolluk, savcı, hâkim veya mahkeme önce kişinin kimliğini saptar ve yüklenen suçu açıklar. Şüpheli veya sanık kimlik sorularını doğru cevaplandırır; isnat edilen olay hakkındaki sorular karşısında susma hakkını kullanabilir.

Kişi, seçtiği müdafiin ifade veya sorguda yanında bulunmasını isteyebilir. Kanundaki şartlar gerçekleştiğinde baro müdafi görevlendirir. İfade çoğu kez gözaltı süresi içinde alındığından müdafi, hak bildiriminin ve işlem saatlerinin tutanağa doğru geçirilmesini de izler.

Şüpheli veya sanık, şüpheden kurtulmasına yardım edecek belirli delilleri bildirir. İfadeyi alan veya sorguyu yapan makam; kamera kaydı, tanık ya da para transferinin açıklaması gibi talepleri tutanağa geçirir.

Beyan özgür iradeye dayanır. Kötü davranma, işkence, yorma, aldatma, cebir, tehdit, ilaç verme veya kanuna aykırı yarar vaadiyle alınan anlatım, kişi sonradan rıza gösterse bile delil olamaz. Mahkeme böyle bir iddiayı işlem kaydı, sağlık raporu ve müdafi açıklamaları üzerinden inceler; sonuç hukuka aykırı delil kurallarına göre belirlenir.

Kişi önceki beyanını düzeltebilir veya geri alabilir

Şüpheli veya sanık önceki anlatımını tamamlayabilir, düzeltebilir, geri alabilir ya da sonraki aşamada susma hakkını kullanabilir. Mahkeme, beyanlar arasındaki farkı ve değişikliğin açıklanan nedenini dosyadaki diğer delillerle birlikte inceler.

Örneğin kişi kollukta suçlamayı kabul edip hâkim önünde baskı altında konuştuğunu söylemişse mahkeme; sağlık raporunu, işlem kaydını, müdafiin açıklamalarını ve anlatımın bağımsız delillerle desteklenip desteklenmediğini karşılaştırır.

Anayasa Mahkemesi, Yusuf Karakuş ve diğerleri kararında avukata erişmeden alınan, daha sonra geri çekilen kendini suçlayıcı beyanların mahkûmiyetteki ağırlığını inceledi. AİHM de Salduz/Türkiye kararında ilk polis dinlemesinden itibaren müdafi yardımının susma ve kendini suçlamama haklarını koruduğunu belirledi.

Aynı olayda yeniden ifadeyi Cumhuriyet savcısı alır

Şüphelinin aynı olay hakkında yeniden dinlenmesi gerektiğinde CMK m. 148/5 işlemi Cumhuriyet savcısına verir. Kolluk, yeni sorular oluştuğu gerekçesiyle aynı fiil hakkında ikinci kez ifade alamaz.

İşlemi yapan merci, “aynı olay” değerlendirmesinde sonraki dinlemenin hangi fiil ve soruşturmayla ilgili olduğunu belirler. Ceza Genel Kurulu, 11 Ekim 2023 tarihli kararında farklı suç iddialarına ilişkin iki soruşturmadaki dinlemeleri bu nedenle aynı olayın tekrarı olarak görmedi.

Tutanak işlemin güvencelerini açıkça gösterir

İfade veya sorgu sona erdiğinde kişi ve müdafi şu altı bilgiyi tutanak üzerinden kontrol eder:

1. İsnat edilen fiil ve kişinin hangi sıfatla dinlendiği
2. Susma ve müdafi haklarının bildirildiği, müdafi varsa kimliği
3. Soruların ve cevapların anlatılmak istenen anlamı koruduğu
4. Lehe delil talepleri ile işleme yönelik itirazların kayda geçirildiği
5. İşlemin yeri, tarihi, hazır bulunanlar ve teknik kayıt bilgisi
6. Okuma sırasında görülen eksiklerin imzadan önce düzeltildiği

Tutanak beyanı karşılamıyorsa kişi veya müdafi eksikliği açıklar ve istediği düzeltmeyi kayda geçirir. Böylece mahkeme, sonraki aşamada gerçek bir beyan değişikliği ile kayıt hatasını ayırabilir.