Tutukluluğa İtiraz Süresi ve İtiraz Usulü

Tutukluluğa itiraz nedir?

İtiraz, hâkim kararlarının ve kanunda açıkça gösterilen bazı mahkeme kararlarının başka bir yargı mercii tarafından incelenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. Tutuklama, tutukluluğun devamı ve tahliye talebinin reddi kararlarına itiraz edilebilir.

İtiraz merciinin önündeki temel soru, kişinin suçlu olup olmadığı değildir. İncelenen konu, özgürlüğü sınırlayan kararın verildiği anda tutuklama şartlarının bulunup bulunmadığı ve kararın hukuka uygun gerekçeye dayanıp dayanmadığıdır.

Bu nedenle itiraz dilekçesi, ceza davasının bütününü tekrar eden genel bir savunma yerine tutuklama kararının dayandığı noktalarla doğrudan bağlantı kurmalıdır. Kişiyi suçlamayla ilişkilendiren delilin niteliği, kaçma veya delilleri etkileme tehlikesi, adli kontrolün yeterliliği ve kararın gerekçesi ayrı ayrı ele alınabilir.

Tutukluluğa itiraz süresi iki haftadır

CMK m. 268'de daha önce yedi gün olan genel itiraz süresi, 7499 sayılı Kanunla iki haftaya çıkarılmıştır. Değişiklik, 1 Haziran 2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır. Bu nedenle eski kararları veya değişiklikten önce hazırlanmış internet sayfalarını okuyan kişinin “yedi gün” bilgisiyle karşılaşması mümkündür.

1 Haziran 2024'ten önce verilen kararlar için geçiş hükmü ayrıca değerlendirilmelidir. Güncel bir karar bakımından ise kural iki haftadır. Bununla birlikte kanunda özel bir süre öngörülen hâller saklıdır.

İki haftalık süre ne zaman başlar?

Süre, ilgilinin kararı öğrendiği tarihe göre hesaplanır. Kararın kişinin yüzüne karşı açıklanmasına tefhim, kararın daha sonra resmî yolla bildirilmesine ise tebliğ denir. Kararın hangi tarihte öğrenildiği dosyadaki tefhim veya tebliğ kaydından belirlenmelidir.

CMK m. 39'a göre hafta olarak belirlenen süre, kararın öğrenildiği günün ikinci haftadaki aynı isimli gününün mesai saati sonunda biter. Örneğin karar salı günü öğrenilmişse iki haftalık süre, kural olarak ikinci haftanın salı günü sona erer. Son gün resmî tatile rastlarsa süre tatili izleyen gün biter.

Süre hesabı hak kaybına yol açabileceği için karar tarihi ile öğrenme tarihi birbirine karıştırılmamalı ve başvuru son güne bırakılmamalıdır. Özellikle kararın duruşmada mı açıklandığı, ceza infaz kurumunda mı tebliğ edildiği ve dilekçenin hangi gün kayda alındığı kontrol edilmelidir.

Tutukluluğa itiraz nereye yapılır?

İtiraz dilekçesi doğrudan üst mercie değil, kural olarak kararı veren hâkim veya mahkemeye verilir. Kararı veren merci itirazı yerinde görürse kararını düzeltebilir. Yerinde görmezse dilekçeyi ve dosyayı en çok üç gün içinde incelemeye yetkili mercie gönderir.

Soruşturma evresinde sulh ceza hâkimliğinin verdiği tutuklama ve adli kontrol kararlarına karşı yapılan itirazları, aynı yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. Kovuşturma evresinde ise kararı veren mahkemenin türüne göre CMK m. 268'deki görev kuralları uygulanır. Başvuruyu yapan kişinin bütün bu merci sıralamasını kendi başına çözmesi gerekmez; dilekçenin kararı veren mercie sunulması yeterlidir.

İtiraz nasıl yapılır?

• Dilekçe verilebilirİtirazın hangi karara yöneldiği, talep ve gerekçeler yazılı olarak kararı veren mercie sunulur.
• Zabıt kâtibine beyanda bulunulabilirSözlü beyan tutanağa geçirilir; tutanak hâkim veya mahkeme başkanı tarafından onaylanır.
• Ceza infaz kurumundan başvurulabilirTutuklu kişi kurum müdürüne beyanda bulunabilir veya dilekçe verebilir. Başvuru kayda alınıp ilgili mahkemeye gönderilir.

CMK m. 263 uyarınca ceza infaz kurumunda beyanın veya dilekçenin ilgili deftere kaydedildiği anda kanun yolu süresi korunur. Tutukluya düzenlenen tutanağın bir örneğinin verilmesi gerekir. Bu belge, başvurunun hangi tarihte yapıldığını göstermesi bakımından önemlidir.

Kanun yolunun veya merciin adında yanılma da kabul edilebilir bir başvuruyu kendiliğinden geçersiz kılmaz. CMK m. 264, başvurunun görevli ve yetkili mercie gönderilmesini öngörür. Yine de dilekçede karar tarihi, karar numarası ve açık talebin yazılması karışıklığı önler.

Tutuklama kararına kimler itiraz edebilir?

Şüpheli veya sanık ile müdafii tutuklama kararına itiraz edebilir. Müdafi, ceza soruşturması veya kovuşturmasında şüpheli ya da sanığın savunmasını üstlenen avukattır.

CMK m. 262, şüpheli veya sanığın yasal temsilcisi ile eşine de, kişiye açık olan kanun yollarına süresi içinde kendiliklerinden başvurma hakkı tanır. Bu kişilerin başvurusu da aynı süre ve usul kurallarına tabidir.

Başvuru hakkının bulunması, itirazın dosyadan bağımsız genel ifadelerle hazırlanmasının yeterli olduğu anlamına gelmez. İtirazın etkili olabilmesi için kararın hangi yönüne karşı çıkıldığı ve talep edilen sonucun ne olduğu açıkça gösterilmelidir.

İtiraz, tahliye talebi ve resen inceleme aynı şey değildir

Uygulamada bu üç yol sıkça birbirine karıştırılır. Aşağıdaki karşılaştırma, her yolun hangi soruya cevap verdiğini göstermektedir:

İtiraz süresinin kaçırılması, kişinin bir daha tahliye talep edemeyeceği anlamına gelmez. CMK m. 104 uyarınca yeni veya güncel olgulara dayanılarak her aşamada tahliye istenebilir. Ancak bu durum, süresinde itiraz edilmesinin sağlayacağı üst merci denetiminin yerini bütünüyle tutmaz.

Yargıtay 8. Ceza Dairesinin E. 2015/13920, K. 2016/2427 ve Yargıtay 12. Ceza Dairesinin E. 2017/3269, K. 2017/5130 sayılı kararları da tutukluluğa ilişkin başvuru ile hükme karşı kanun yolunun birbirinin yerine geçmediğini göstermektedir. Bu nedenle dilekçenin başında hangi karara, hangi kanun yoluyla ve hangi taleple başvurulduğu açıkça yazılmalıdır.

Tutukluluğa itiraz dilekçesinde neler bulunmalıdır?

Kanunda herkese uyan tek bir itiraz dilekçesi şablonu yoktur. Çünkü tutuklama kararının dayandığı deliller, tutuklama nedeni ve dosyanın geldiği aşama her olayda farklıdır. Bununla birlikte dilekçenin anlaşılır ve denetlenebilir olması için aşağıdaki bilgilerin bulunması yararlıdır:

• İtiraz edilen kararın tarihi, numarası ve kararı veren merci
• Kararın hangi tarihte öğrenildiği veya tebliğ edildiği
• Tahliye veya uygun adli kontrol uygulanması yönündeki açık talep
• Kişiyi suçlamayla ilişkilendirdiği ileri sürülen delillere yönelik somut açıklamalar
• Kaçma veya delilleri etkileme tehlikesinin neden bulunmadığı ya da güncelliğini neden yitirdiği
• Daha hafif bir adli kontrol yükümlülüğünün belirlenen riski neden karşılayabileceği
• İleri sürülen olguları destekleyen belge ve kayıtlar

Somut delile yönelik itiraz nasıl kurulmalıdır?

Yalnızca “delil yoktur” demek yerine, kararda hangi delilin gösterildiği ve bu delilin kişiyi suçlamayla neden ilişkilendirmediği açıklanmalıdır. Örneğin iletişim kaydı yalnız görüşmenin varlığını gösteriyorsa içeriğin bilinmediği; dijital verinin aidiyeti tartışmalıysa verinin kişiye veya cihaza nasıl bağlandığının açıklanmadığı belirtilebilir.

Kaçma ve delilleri etkileme tehlikesi nasıl ele alınmalıdır?

Sabit ikametgâh, iş, eğitim ve aile bağları kaçma tehlikesi değerlendirmesinde önem taşıyabilir; fakat tek başına yeterli bir savunma olarak görülmeyebilir. Kişinin çağrılara uyması, kendiliğinden başvurması, yurt dışına çıkma imkânı varken kaçmaması veya daha önceki yükümlülükleri eksiksiz yerine getirmesi gibi dosyaya özgü davranışlar da gösterilmelidir.

Delilleri etkileme tehlikesine karşı ise hangi delillerin toplandığı, tanıkların dinlenip dinlenmediği ve kişinin artık hangi delile nasıl müdahale edebileceği incelenmelidir. “Deliller toplanmıştır” cümlesi yerine, tamamlanan işlemlerin tarihleri ve dosyadaki karşılığı açıklanmalıdır.

Adli kontrol talebi nasıl somutlaştırılır?

İtiraz dilekçesinde yalnız “adli kontrol yeterlidir” denilmemeli; hangi yükümlülüğün hangi riski karşılayacağı açıklanmalıdır. Örneğin yurt dışına çıkış yasağı kaçma endişesiyle, belirli kişilerle temas kurmama veya belirli yerlere gitmeme yükümlülüğü delilleri etkileme tehlikesiyle ilişkilendirilebilir. Böylece talep, dosyanın gerçek ihtiyacına göre kurulmuş olur.

İtiraz incelemesinde duruşma yapılır mı?

CMK m. 271'e göre itiraz kural olarak duruşma yapılmadan, dosya üzerinden karara bağlanır. Gerekli görülürse önce Cumhuriyet savcısı, ardından müdafi veya vekil dinlenebilir.

Bu kural, tutuklu kişinin hiçbir zaman hâkim önünde dinlenmeyeceği anlamına gelmez. Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, her kısa aralıklı itirazda yeni bir duruşma yapılmasını zorunlu görmemektedir. Buna karşılık tutuklu kişinin makul aralıklarla hâkim önünde etkili biçimde açıklama yapabilmesi gerekir.

AYM, Firas Aslan ve Hebat Aslan kararında başvurucuların on bir gün önce duruşmada dinlenmiş olmasını dikkate almış ve itirazın ayrıca duruşma açılmadan incelenmesini ihlal saymamıştır. AİHM de Eroğlu ve Diğerleri/Türkiye kararında, on altı gün önce sözlü açıklama yapma imkânı bulunan başvurucular bakımından aynı sonuca ulaşmıştır.

Buna karşılık uzun süre hâkim önüne çıkarılmadan yalnız dosya üzerinden karar verilmesi farklı değerlendirilir. AİHM, Baş/Türkiye kararında tutukluluğun hukukiliğinin etkili ve süratli biçimde incelenmesi güvencesini vurgulamıştır.

İtiraz üzerine verilen karar kesin midir?

İtiraz merciinin verdiği karar kural olarak kesindir. Bunun önemli istisnası, itiraz merciinin ilk kez tutuklama kararı vermesidir. Örneğin ilk merci tutuklama talebini reddeder, itiraz mercii ise kişiyi ilk defa tutuklarsa bu yeni tutuklama kararına ayrıca itiraz edilebilir.

İtirazın reddedilmesi, tutukluluğun bundan sonra hiçbir şekilde incelenemeyeceği anlamına gelmez. Kişi soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında tahliye talebinde bulunabilir; yetkili makam da tutukluluğu kanundaki aralıklarla kendiliğinden incelemek zorundadır. Yeni deliller, tamamlanan soruşturma işlemleri veya değişen kişisel koşullar sonraki değerlendirmede ileri sürülebilir.