Yakalamadan sonraki işlemi emrin içeriği belirler. Yakalama emri, kişiyi emirde gösterilen adli merci önüne getirmek ve belirtilen işlemi yapmak için düzenlenir. Bu işlem ifade veya savunma alma, sorgu, tutuklama talebinin incelenmesi ya da kesinleşmiş hükmün infazı olabilir.
Günlük dilde “yakalama kararı” denilen bu belgeyi Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) “yakalama emri” olarak adlandırır. Emir; kişinin eşkâlini, biliniyorsa kimliğini, yüklenen suçu ve yakalandığında gönderileceği yeri gösterir.
Emir yakalamadan sonraki adli işlemi gösterir
Kolluk kişiyi yakalayıp emirde yazan yere gönderir. Yetkili merci emrin amacına göre ifadeyi veya savunmayı alır, sorgu yapar ya da infaz işlemini yürütür. Yakalama emri suçluluk hükmü kurmaz; kişinin dosyada yapılması gereken işlem için hazır bulunmasını sağlar.
| Emrin amacı | Yetkili merciin yaptığı işlem | Muhtemel sonuç |
|---|---|---|
| İfade veya savunma | Savcı, hâkim veya mahkeme eksik açıklamayı alır. | İşlem tamamlanınca kişi serbest bırakılabilir. |
| Soruşturma işlemleri | Savcı gözaltı şartlarını inceler. | Savcı serbest bırakma veya gözaltı kararı verir. |
| Tutuklama talebi | Hâkim sorgu yapıp tutuklama şartlarını inceler. | Hâkim serbest bırakma, adli kontrol veya tutuklama kararı verir. |
| Kesinleşmiş hüküm | İnfaz makamı hükmü yerine getirir. | Kişi hükmün gerektirdiği infaz işlemine alınır. |
Bu yazı, önceden düzenlenmiş yakalama emrini ele alır. Suçüstünde ve CMK m. 90'ın gösterdiği diğer hâllerde kolluğun veya kişilerin yaptığı emirsiz yakalama ayrı bir hukukî dayanağa sahiptir.
Yetkili merci dosyanın aşamasına göre emir düzenler
- Soruşturma evresiCumhuriyet savcısı ister; sulh ceza hâkimi çağrı üzerine gelmeyen veya kendisine çağrı yapılamayan şüpheli hakkında emir düzenleyebilir.
- Tutuklama istemine itirazİtiraz mercii, tutuklama isteminin reddine yönelik itirazı kabul ederken yakalama emri düzenleyebilir.
- Kovuşturma evresiHâkim veya mahkeme kaçak sanık hakkında kendiliğinden ya da savcının istemi üzerine emir düzenleyebilir.
- Kaçma hâliCumhuriyet savcısı ve kolluk, kolluğun elinden, tutukevinden veya ceza infaz kurumundan kaçan kişi hakkında emir düzenleyebilir.
Emri veren merci ile emrin kanunî dayanağı dosyanın hangi aşamada bulunduğunu; emirde yazan gönderme yeri ise yakalama sonrasında işlemi kimin yapacağını gösterir.
Soruşturmada çağrı ve adres araştırması emrin dayanağını kurar
CMK m. 98, soruşturma evresindeki emri iki duruma bağlar: Şüpheli çağrıya rağmen gelmemiştir veya kendisine çağrı yapılamamıştır. Savcılık bu durumu dosya kayıtları, tebligat ve adres araştırmasıyla ortaya koyar; sulh ceza hâkimi istemi bu bilgiler üzerinden inceler.
Güncel adresin başka bir şehirde olduğunun anlaşılması, çağrı işlemini o adrese yöneltir. Dosyadaki tebligat parçaları, kolluk araştırma tutanakları ve adres kayıtları; şüpheliye erişmek için hangi işlemlerin yapıldığını gösterir.
Yakalanan kişi 24 saat içinde yetkili merci önüne çıkarılır
Hâkim veya mahkemenin emri üzerine yakalanan kişi, en geç 24 saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır. Kolluk, yakalama yer ve saatini tutanağa yazar; savcılığa bilgi verir ve emirde gösterilen gönderme işlemini başlatır.
Uzaklık nedeniyle kişiyi aynı süre içinde yetkili merciin bulunduğu adliyeye götürmek mümkün değilse yetkili hâkim veya mahkeme, yakalandığı yer adliyesindeki SEGBİS üzerinden ifade veya sorgu yapar. Yakalama yerinde sistem bulunmadığında bağlantı en yakın adliyeden kurulur.
Hâkim veya mahkeme, kişinin kimliğini ve müdafi yardımını güvence altına alarak emirdeki işlemi tamamlar. Tutuklama talebi varsa hâkim delil, tutuklama nedeni ve ölçülülük şartlarını ayrı bir kararda gösterir.
İfade verme taahhüdüne savcı karar verir
Yalnız ifade almak amacıyla düzenlenen emir mesai dışında uygulanırsa kişi, bildirilen tarihte yargı mercii önünde hazır bulunmayı taahhüt edebilir. Cumhuriyet savcısı şartları inceleyip kişinin serbest bırakılmasına karar verebilir. Kanun bu imkânı aynı yakalama emri bakımından bir kez tanır.
Taahhüt yolu, emrin yalnız ifade almaya yönelik olmasıyla sınırlıdır. Tutuklama talebi, hükmün infazı veya başka bir adli işlem için düzenlenen emir kendi amacı doğrultusunda uygulanır.
Emrin amacı sona erdiğinde merci iadesini ister
Kanun bütün yakalama emirleri için ortak bir geçerlilik takvimi koymaz. Emrin ömrünü çıkarılış amacı, dosyanın aşaması, uygulanıp uygulanmadığı ve emri veren merciin sonraki kararı belirler. Emre konu işlem tamamlandığında mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısı yakalama emrinin derhâl iadesini ister.
Anayasa Mahkemesinin Ayten Öztürk kararı, kaldırılan emrin elektronik kayıtta açık görünmesinin doğurabileceği özgürlük ihlalini gösterir. İlgili merci, kaldırma kararını sistem ve kolluk kayıtlarına eksiksiz biçimde işler.
Kolluk yakalama nedenini ve hakları bildirir
Kolluk kişiye yakalama nedenini, hakkındaki isnadı, susma hakkını ve müdafi yardımından yararlanma hakkını gecikmeden açıklar. Savcının emriyle kişinin bir yakınına veya belirlediği kimseye haber verilir. Yakalama tutanağı suçun niteliğini, işlem koşullarını, yer ve saati, görevlileri ve hak bildirimini gösterir.
Yakalanan kişi, müdafii, kanunî temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı yakalama işlemini sulh ceza hâkiminin denetimine götürebilir. Kanunî şartların dışında gerçekleşen veya yetkili merci önüne çıkarılmayı geciktiren yakalama, CMK m. 141 kapsamındaki tazminat yoluna konu olabilir.
Emir, tutanak ve merci kararı aynı zinciri kurar
Yakalama emri yapılacak adli işlemi ve gönderme yerini; tutanak işlemin başladığı anı; yetkili merciin kararı ise kişinin serbest bırakılma, gözaltı, adli kontrol, tutuklama veya infaz sonucunu gösterir. Dosya bu üç kayıt üzerinden okunduğunda yakalamanın amacı ile sonucu birbirinden açıkça ayrılır.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.