Ayrımcılık yasağı: Anayasa Mahkemesi hangi farklı muameleyi ihlal sayıyor?

Sonuçlar: tek başına hiç, mülkiyetle birlikte neredeyse her zaman

"Ayrımcılık" başlığında 377 kararda 380 şikâyet var ve hiçbirinde ihlal bulunmadı: 245'i açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 37'sinin ayrıca incelenmesine yer olmadığına, 34'ünün konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verildi.

"Mülkiyet hakkı ile bağlantılı ayrımcılık yasağı" başlığında ise 53 kararda 54 şikâyet var ve 48'inde ihlal bulundu. İhlallerin çoğu 2021'den sonra: 2022'de 9, 2025'te 12 şikâyette ihlal bulundu. İhlal bulunan şikâyetlerin 46'sında yeniden yargılamaya hükmedildi; ihlalin kanundan kaynaklandığı durumlarda karar Meclise bildirildi.

Ölçüt: karşılaştırılabilir durum, haklı sebep, orantılılık

Mahkeme önce başvurucunun karşılaştırıldığı kişilerle benzer durumda olup olmadığına, sonra farklı muamelenin nesnel ve haklı bir sebebi bulunup bulunmadığına, son olarak da bu muamelenin orantılı olup olmadığına bakıyor. Nesnel ve haklı bir sebebi bulunsa bile farklı muamele, maruz kalan kişiye orantısız bir külfet yüklememeli (Fikret Aslan [GK], B. No: 2019/41241, 25/2/2025, § 75).

Kamu personeli: ek gösterge, nöbet ücreti, döner sermaye

• Ek gösterge. GATA'dan devredilen asker kökenli profesöre, aynı üniversitedeki sivil kökenli profesörlerin tabi olduğu 6400 yerine 5800 ek gösterge uygulanmıştı. Genel Kurul, eski statüden doğan hakları koruma amacının bu külfeti orantılı kılmadığını ve lehe ek göstergeyi engelleyen açık bir hüküm bulunmadığından Anayasa'ya uygun yorumla başvurucunun da 6400'den yararlanabileceğini belirtti (Mehmet Fatih Bulucu [GK], B. No: 2019/26274, 27/10/2022, §§ 80–82).
• Nöbet ücreti. Acil, yoğun bakım ve icap nöbeti tutan diğer personele nöbet ücreti ödendiği hâlde 2547 sayılı Kanun'a tabi üniversite hastanesi uzman doktorlarına ödenmemesi, nesnel ve makul bir gerekçeye dayanmadığı için ihlal sayıldı (Ahmet Özgür Yeniel ve Diğerleri, B. No: 2018/2221, 7/10/2021, §§ 25–27).
• Döner sermaye. Yabancı uyruklu tıpta uzmanlık öğrencilerine, ödemeyi öngören açık bir hüküm bulunmadığı gerekçesiyle döner sermaye ek ödemesi yapılmamıştı. Ödemeyi yasaklayan bir hüküm de yoktu; vatandaşlık temelindeki farklı muamelenin haklı bir sebebi bulunmadı (Arif Huseynli ve Diğerleri, B. No: 2019/39033, 28/6/2022, §§ 58–60).

Sosyal güvenlik

Hizmetleri birleştirilerek emekli aylığı bağlananlara emekli ikramiyesi ödenmesi, kamudaki görevin kıdem tazminatına hak kazandıracak biçimde sona ermesi şartına bağlanmıştı; bu şart yalnızca hizmet birleştirmesi yapanlara aranıyordu. Genel Kurul ihlal buldu, ihlal doğrudan kanundan kaynaklandığı için kararı Meclise bildirdi (Fikret Aslan [GK], §§ 76–77, 88).

Sonradan Türk vatandaşlığına geçen başvurucuya yurt dışındaki hizmetlerini yalnızca vatandaşlığa alındıktan sonraki dönem için borçlanma imkânı tanınması, doğumla vatandaş olanlarla arasındaki fark için haklı ve objektif bir gerekçe gösterilemediğinden ihlal sayıldı; altı üye karşı oy kullandı (Bedrettin Morina [GK], B. No: 2017/40089, 5/3/2020, §§ 52–54).

Cinsiyet temelli farklı muamele

Mazbut bir vakfın galle fazlasından, vakfedenin kız evladı olan murislerine aynı batından yaşayan erkek evlat bulunduğu gerekçesiyle pay verilmemiş, başvurucular kadın alt soydan geldikleri için yararlanamamıştı. Genel Kurul, cinsiyet temelli farklı muamelede kamu makamlarının takdir marjının daraldığını, vakfedenin iradesine saygı amacının bu ayrımı orantılı kılmadığını belirterek ihlal buldu (Ayşe Tezel ve Diğerleri [GK], B. No: 2018/14186, 20/10/2022, §§ 91–93).

Vergi incelemesinde ayrımcılık

İndirimli özel tüketim vergisi döneminde yapılan araç satışlarının muvazaalı olduğu gerekçesiyle başvurucuya üç kat vergi ziyaı cezalı vergi tarh edilmişti; inceleme belirli bir dönem ve dar bir mükellef grubuyla sınırlıydı. Genel Kurul, vergilendirmede geniş takdir yetkisine rağmen bu durumda takdir yetkisinin daha belirgin sınırları bulunduğunu belirterek ihlal buldu; üç üye karşı oy kullandı (Reis Otomotiv Ticaret ve Sanayi A.Ş. [GK], B. No: 2015/6728, 1/2/2018, §§ 111–113).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Ayrımcılık şikâyetinizi bir temel hakla (mülkiyet, özel hayat, ifade gibi) birlikte ileri sürdünüz mü?
2. Kendinizi kimlerle karşılaştırıyorsunuz? Aynı işi, aynı koşullarda mı yapıyorsunuz?
3. Farklı muamelenin dayanağı ne: kanun, yönetmelik, idari işlem ya da mahkemenin yorumu?
4. Size ödeme yapılmasını yasaklayan açık bir hüküm var mı, yoksa yalnızca öngören hüküm mü yok?
5. Farklı muamelenin size yüklediği külfeti (ödenmeyen tutar, kaybedilen hak) somut olarak gösterebiliyor musunuz?
6. Mahkeme farklı muamelenin gerekçesini ve orantılılığını tartıştı mı?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "ayrımcılık" ve "mülkiyet hakkı ile bağlantılı ayrımcılık yasağı" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 7 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.