Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Rehberi

Başvuru kamu gücünün işlem, eylem ve ihmallerine karşı yapılır

Anayasa Mahkemesi, kamu gücü kullanan makamların kişiye dokunan işlemlerini, eylemlerini ve ihmallerini denetler. Mahkeme kararları, savcılık ve kolluk işlemleri, idari kararlar ve devletin koruma yükümlülüğünü yerine getirmemesi bu kapsama girer. Başvuru, 23 Eylül 2012'den sonra kesinleşen işlem ve kararlara karşı yapılabilir (6216 sayılı Kanun geçici m. 1/8).

Ceza yargılamasında başvuruya en sık konu olan işlemler tutuklama ve tutukluluğun devamı kararları, arama, iletişimin dinlenmesi ve HTS kayıtlarının kullanılması gibi koruma tedbirleri ile kesinleşen mahkûmiyet hükümleridir.

Kanunlar ve düzenleyici idari işlemler doğrudan başvurunun konusu olamaz. Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bu yolla incelenmez (m. 45/3). Bir kanunun kendisine uygulanmasından şikâyetçi olan kişi, o kanuna dayanılarak yapılan somut işleme veya verilen karara karşı başvurur.

Başvuruyu, hakkı doğrudan etkilenen kişi yapar

Başvuru hakkı, ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişiye aittir (m. 46/1). Kişi başkası adına veya toplum yararı için soyut bir itirazda bulunamaz; kendisine uygulanan somut bir işlemi gösterir. Tutuklanan sanık kendi tutukluluğu, aranan konutun sahibi kendi konutu için başvurur.

Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Şirketler, dernekler ve vakıflar gibi özel hukuk tüzel kişileri yalnız tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir. Yabancılar, yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar dışında kalan haklar için başvuru yapabilir (m. 46/2–3). Kişi başvuruyu bizzat, kanuni temsilcisi veya avukatı aracılığıyla yapar (İçtüzük m. 61/1).

Başvuru, Anayasa ile Sözleşmenin birlikte koruduğu hakları kapsar

Başvurucu, Anayasada güvence altına alınan ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerin koruduğu bir hakkın ihlal edildiğini ileri sürer (m. 45/1). Ceza ve insan hakları dosyalarında en sık ileri sürülen haklar şunlardır:

• Yaşam hakkı ile işkence ve kötü muamele yasağı (Anayasa m. 17)
• Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı (m. 19)
• Özel hayata saygı, konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti (m. 20–22)
• Din ve vicdan hürriyeti, ifade özgürlüğü ve toplantı hakkı (m. 24, 26, 34)
• Mülkiyet hakkı (m. 35)
• Adil yargılanma hakkı ve makul sürede yargılanma hakkı (m. 36)
• Etkili başvuru hakkı (m. 40)

Başvurucu her hakkı ayrı ayrı ve gerekçesiyle açıklar. Formda yalnız hakkın adını yazmak yetmez; hangi olayın o hakkı nasıl sınırladığı ve derece mahkemesinin bu itirazı nasıl karşıladığı anlatılır (İçtüzük m. 59/2-d, e).

Başvurucu önce bütün yolları kullanır, sonra otuz gün içinde başvurur

Bireysel başvuru ikincil bir yoldur. Başvurucu, ihlale yol açtığını ileri sürdüğü işlem için kanunda öngörülen idari ve yargısal yolların tamamını kullanır ve Anayasa Mahkemesine getireceği şikâyeti bu yollarda da dile getirir (m. 45/2). Ceza davasında bu çoğunlukla itiraz, istinaf ve temyiz aşamalarının tamamlanması demektir. Yargılamanın uzunluğundan şikâyet eden kişi 2024'ten bu yana önce Tazminat Komisyonuna başvurur.

Başvuru süresi, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, yol öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gündür (m. 47/5). Son gün hafta sonuna veya resmî tatile denk gelirse süre izleyen ilk iş günü biter; adli tatil süreyi uzatmaz. Haklı bir mazeret yüzünden süreyi kaçıran kişi, mazeretin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde ve mazeretini gösteren belgelerle başvurur.

Başvuruların büyük bölümü bu şartlardan biri karşılanmadığı için kabul edilemez bulunur. Şartların her birini kararlarla anlatan kabul edilebilirlik şartları yazısı ve son günü tarih girerek gösteren süre hesaplama aracı bu aşama için hazırlandı.

Başvuru, Mahkemenin formuyla ve zorunlu eklerle yapılır

Başvurucu, Mahkemenin internet sitesinde yayımlanan başvuru formunu kullanır (İçtüzük m. 59/1). Formu Anayasa Mahkemesine doğrudan, herhangi bir mahkeme aracılığıyla ya da yurt dışında Türkiye'nin dış temsilcilikleri aracılığıyla verebilir; formun teslim edildiği gün başvuru tarihi sayılır (m. 47/1; İçtüzük m. 63). Avukatlar başvuruyu UYAP Avukat Portal üzerinden de yapabilir; Mahkeme bu yol için ayrı bir form kılavuzu yayımlar.

Formda şu bilgiler yer alır (İçtüzük m. 59/2):

• Kamu gücünün ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmaline ilişkin olayların tarih sırasıyla özeti
• İhlal edildiği ileri sürülen her hak, dayanılan Anayasa hükmü ve ihlal gerekçesi; her hak için ayrı açıklama
• Başvuru yollarının tüketilme aşamaları, tarih sırasıyla
• Yolların tüketildiği veya ihlalin öğrenildiği tarih; süre kaçırıldıysa mazeret
• Başvurucunun talepleri ve varsa tedbir talebinin gerekçesi

Forma avukat varsa vekâletname, harç makbuzu, başvuru bizzat yapılıyorsa kimlik belgesinin onaylı örneği ve nihai kararın öğrenildiği tarihi gösteren belge eklenir (m. 47/4; İçtüzük m. 59/3). Form ekler hariç on sayfayı geçerse başvurucu ayrıca bir olay özeti ekler (İçtüzük m. 60/2).

Başvuru harcı Harçlar Kanunu'na bağlı tarifede belirlenir ve tutar her yıl güncellenir (İçtüzük m. 62/1). Harcı ödeyecek durumda olmayan başvurucu adli yardım ister ve mali durumunu gösteren belgeleri forma ekler; talebi, başvurunun kabul edilebilirliği hakkında karar verecek Komisyon veya Bölüm karara bağlar (İçtüzük m. 59/3-h, 62/2).

Mahkeme dosyayı dört aşamada inceler

Aşağıdaki tablo, bir başvurunun Mahkemeye ulaştıktan sonra geçtiği aşamaları ve her aşamada kimin karar verdiğini gösterir:

Adalet Bakanlığı görüşünü otuz gün içinde bildirir; bu süre talep üzerine otuz güne kadar uzatılabilir. Görüş başvurucuya tebliğ edilir ve başvurucu varsa karşı beyanını tebliğden itibaren on beş gün içinde Mahkemeye sunar (İçtüzük m. 71/2–3). Karşı beyan, başvurucunun Bakanlığın ileri sürdüğü olgulara ve kabul edilebilirlik itirazlarına cevap verdiği son yazılı aşamadır. Başvurucu bu nedenle görüşteki her itirazı, derece mahkemesi kararlarındaki ilgili bölümle karşılaştırarak cevaplar.

Mahkeme kural olarak dosya üzerinden inceleme yapar; gerekli gördüğünde duruşma açabilir (m. 49/4; İçtüzük m. 74). Başvurucunun yaşamına ya da maddi veya manevi varlığına yönelik ciddi bir tehlike varsa Mahkeme resen veya talep üzerine tedbir kararı verir. Tedbir kararı verilen başvurunun esası hakkında en geç altı ay içinde karar verilir (m. 49/5; İçtüzük m. 73).

Kanun, tedbir dışındaki başvurular için bir karar süresi öngörmez. Başvurucu başvurusunun hangi aşamada olduğunu e-Devlet üzerinden sorgulayabilir. Avukat varsa Mahkemenin yazışmaları ve tebligatları avukata yapılır ve başvurucuya yapılmış sayılır (İçtüzük m. 61/2).

Mahkeme ihlal bulursa ihlalin sonuçlarını gidermek için yapılacakları belirler

Kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ edilir (m. 48/4). Esas inceleme sonunda Bölüm hakkın ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verir. İhlal kararında, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir; Mahkeme yerindelik denetimi yapmaz ve idari işlem yerine geçen karar vermez (m. 50/1).

İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. O mahkeme talep beklemeden yeniden yargılamaya başlar ve ihlali gideren kararı mümkünse dosya üzerinden verir (m. 50/2). Yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmayan hâllerde Mahkeme tazminata hükmeder veya genel mahkemelerde dava açma yolunu gösterir. Yalnız ihlal tespitiyle giderilemeyen zarar için de manevi tazminata hükmedebilir. Ceza davasındaki sonuçlar ihlal kararından sonra yeniden yargılama yazısında ayrıntılı olarak anlatılır.

İhlal bir kanun hükmünden ve aynı sorunu yaşayan çok sayıda başvurudan kaynaklanıyorsa Mahkeme pilot karar usulünü işletebilir. Bu usulde Mahkeme yapısal sorunu ve çözüm yolunu belirtir, benzer başvuruların incelenmesini belirli bir süre erteleyebilir ve kararı yasama organına bildirir (İçtüzük m. 75; Hamit Yakut [GK], B. No: 2014/6548, §§ 126–134). Başvurucu başvurusundan feragat ederse Mahkeme düşme kararı verir (m. 50/5).

Sonuçlanan başvuruların yüzde sekseninden fazlası kabul edilemez bulunuyor

Anayasa Mahkemesinin istatistikleri, başvuruların hangi aşamada sonuçlandığını gösterir. Tablo, 23 Eylül 2012 ile 30 Haziran 2026 arasında sonuçlandırılan başvuruları en nitelikli karar türüne göre ayırır:

2026'nın ilk altı ayında sonuçlandırılan başvuruların %83,8'i kabul edilemez bulundu, %12,7'sinde en az bir hakkın ihlal edildiğine karar verildi. Bu oranlar, başvurunun hazırlık aşamasında kabul edilebilirlik şartlarının ne kadar belirleyici olduğunu gösterir.

Anayasa Mahkemesi kararından sonra AİHM'e dört ay içinde başvurulabilir

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 23 Eylül 2012'den sonra kesinleşen kararlarda önce Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılmasını arar (Uzun/Türkiye (k.k.), B. No: 10755/13, § 70). Anayasa Mahkemesinin kararı tebliğ edildikten sonra AİHM'e başvuru için dört aylık süre işlemeye başlar. Bu sürenin son günü hafta sonuna veya bayrama denk gelse de uzamaz.

Anayasa Mahkemesine yapılan başvurunun usulden reddi AİHM yolunu da daraltır: AİHM, şikâyetin iç hukukta iç hukukun şekil şartlarına ve sürelerine uyularak ileri sürülmesini arar. AİHM aşaması AİHM'e başvuru rehberinde, sürenin hesabı da AİHM başvuru süresi yazısında anlatılır.