Kötü muamele ve etkili başvuru: Anayasa Mahkemesi hangi yolun yetersiz olduğunu söylüyor?

Sonuçlar: 62 şikâyetin 39'unda ihlal

Bu başlıkta 58 kararda 62 şikâyet var. 39'unda ihlal bulundu, 10'unun ayrıca incelenmesine yer olmadığına karar verildi, 7'si açıkça dayanaktan yoksun sayıldı. Kararların 9'u Genel Kurul kararı. İhlal bulunan şikâyetlerde 19 kez manevi tazminata, 13 kez yeniden yargılamaya, 5 kez başvurucunun sınır dışı edilmemesine hükmedildi; iki dosyada pilot karar usulü uygulandı ve durum Meclise bildirildi.

Kümeler: karar özetinde sınır dışı geçen 19 kararın 13'ünde; ceza infaz kurumu ya da nezarethane geçen 15 kararın 11'inde; güç kullanımı, yaralanma ya da gösteri geçen 7 kararın 6'sında ihlal var.

Sınır dışı: dava işlemi durdurmalı

Türk vatandaşıyla evli ve dört çocuk babası olan yabancı başvurucu hakkında 2016'da sınır dışı etme kararı verilmişti. 676 sayılı KHK ile yapılan değişiklikle, belirli gerekçelerle sınır dışı edilenler için dava açılması artık sınır dışı işlemini durdurmuyordu. Genel Kurul, başvurucunun dava sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilme riskini ortadan kaldıran yasal bir güvencesi bulunmadığını ve ihlalin mahkemenin yorumundan değil kanun değişikliğinden kaynaklandığını belirterek ihlal buldu (Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019, §§ 60–62).

Karar pilot karar olarak verildi: Kanun'un değiştirilmesi için durum Meclise bildirildi, benzer başvuruların incelenmesi bir yıl ertelendi, başvurucunun yeniden yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmemesine ve 10.000 TL manevi tazminata hükmedildi (Y.T. [GK], §§ 82–83).

Karşı örnek: Sınır dışı kararı, Farsça bilen bir görevli aracılığıyla Farsça ve Türkçe tebliğ edilmiş, tebliğ formunda itiraz yolu ve süresi yazılıydı. Başvurucu yedi günlük süreden sonra dava açtı; yalnızca Özbekçe anladığını ileri sürdü ama tebliğ sırasında bir çekince koymamış, bunu belgelememişti. Mahkeme ihlal bulmadı (Mohammed Ibrahim Kence, B. No: 2021/29483, 2/7/2025, §§ 23–25, 28).

Geri gönderme merkezi koşulları: ikinci pilot karar

Sınır dışı edilmek üzere Şanlıurfa Geri Gönderme Merkezinde idari gözetim altında tutulan başvurucu, merkezdeki koşulların kötü olduğunu ve bunları düzeltebilecek bir yol bulunmadığını ileri sürmüştü. Genel Kurul 2025'te, geri gönderme merkezlerindeki tutulma koşulları için başvurulabilecek bir yol ve kanuni düzenleme bulunmadığını tespit etti. Bu tespit, başvuru sırasında serbest bırakılan kişiler için de geçerli (İbrahim Muhammed Ali [GK], B. No: 2025/10406, 8/7/2025, §§ 55–57, 92).

Karar yine pilot karar olarak verildi: durum Meclise bildirildi, benzer başvuruların incelenmesi kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren dört ay ertelendi ve başvurucuya 115.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmedildi (İbrahim Muhammed Ali [GK], § 96).

Cezaevi ve nezarethane koşulları

Kaldığı odanın kalabalık olduğunu, yeterli yemek ve sağlık hizmeti verilmediğini belirten hükümlünün şikâyeti, infaz hâkimliğince konunun görev alanına girmediği gerekçesiyle esasa girilmeden reddedilmişti. Genel Kurul, görev yönünden ret kararının ilgili ve yeterli gerekçe içermediğini ve telafi şansı sunmadığını belirterek ihlal buldu (Hakan Buzhane [GK], B. No: 2019/1278, 4/7/2024, §§ 15–17).

Nezarethane koşulları için açılan tazminat davasında da idare mahkemesinin görevsizlik kararı ihlal sayıldı. Genel Kurul, bu şikâyetlerin çözüm yerinin idari yargı olduğunu ve idare mahkemesinin iddiaların doğruluğunu esastan incelemesi gerektiğini belirtti (Cüneyt Durmaz (2) [GK], B. No: 2016/35468, 15/12/2021, §§ 49–51). Aynı sonuç, gözaltında teşhir için kelepçelenme ve tutulma koşulları nedeniyle açılan bir tam yargı davası için de çıktı (Hamza Yaman (2), B. No: 2018/34354, 18/10/2022, §§ 17–19).

Dikkat: Uyuşmazlık Mahkemesi 2022'de, savcının talimatıyla yürütülen soruşturmada adli kolluk görevlilerinin eylemlerine dayanan kötü muamele tazminat davalarının adli yargıda görüleceğine karar verdi. Anayasa Mahkemesi, bu kararlardan önce yapılan başvurularda yukarıdaki yaklaşımı uyguladı (Hamza Yaman (2), § 17). Bugün dava açacak kişinin görevli yargı yerini bu kararları gözeterek seçmesi gerekiyor.

Güç kullanımı nedeniyle yaralanma ve tazminat

2006'da Diyarbakır'da 13 yaşındayken yüzüne güvenlik güçlerinin attığı gaz fişeği isabet eden başvurucu için AİHM ihlal bulmuştu. İdare mahkemesi ise başvurucunun gösteriye katıldığını kabul ederek manevi tazminat davasını reddetti; oysa aynı gösteri nedeniyle açılan ceza davasında başvurucu, katılıp katılmadığı belirlenemediği için beraat etmişti. Genel Kurul, AİHM kararı ve ceza delilleriyle açıkça çelişen bu reddi ihlal saydı (Abdullah Yaşa [GK], B. No: 2015/12486, 5/11/2020, §§ 71–73).

Gezi olayları sırasında TOMA'dan sıkılan tazyikli suyla yaralanan başvurucunun tazminat davasında da idare mahkemesi, ceza mahkemesinin yaralanmanın kolluk müdahalesinden kaynaklandığını kabul etmesini dikkate almadan, zararın idarenin eyleminden kaynaklandığına dair belge bulunmadığını söylemişti; ihlal bulundu (Gökçe Algan Kantar, B. No: 2020/1408, 30/7/2025, §§ 83–84).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Sınır dışı kararı size hangi dilde, kimin aracılığıyla tebliğ edildi? Yedi günlük dava süresine uydunuz mu?
2. Açtığınız dava sınır dışı işlemini durduruyor mu, yoksa hakkınızdaki gerekçe durdurucu etkiyi kaldıran bentlerden biri mi?
3. Cezaevi ya da geri gönderme merkezi koşullarına ilişkin şikâyetiniz esastan incelendi mi, yoksa görev yönünden mi reddedildi?
4. Nezarethane ya da gözaltı koşulları için açtığınız tazminat davasında görevli yargı yeri hangisi? 2022 Uyuşmazlık Mahkemesi kararları sizin dosyanıza uyuyor mu?
5. Tazminat davasında mahkeme, ceza yargılamasının ya da AİHM kararının bulgularını dikkate aldı mı?
6. Koşulları gösteren fotoğraf, sağlık raporu, tanık gibi deliller dosyada var mı?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "kötü muamele yasağı ile bağlantılı etkili başvuru hakkı" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 8 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.