Sendika hakkı: Anayasa Mahkemesi hangi durumda ihlal buluyor?

Sonuçlar: iki dalga, 2015 ve 2025

124 kararda 143 şikâyet var ve 87'sinde ihlal bulundu. 23 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 14'ünde ihlal olmadığına karar verildi, 9'u kişi bakımından yetkisizlik nedeniyle reddedildi.

İhlaller iki yılda yoğunlaşıyor: 2015'te 26, 2025'te 31 şikâyette ihlal bulundu. Mahkemenin kendi başvuru konusu özetlerine göre 2014–2015'teki ihlallerin çoğu, sendikanın ülke çapındaki göreve gelmeme çağrısına katılan kamu görevlilerine verilen disiplin cezalarına ilişkin. 2025–2026'da ise nöbet eylemi, sendika kararıyla katılınan protestolar ve toplu iş sözleşmesinden yararlandırılmama öne çıkıyor.

İhlal bulunan şikâyetlerin 75'inde yeniden yargılamaya, 31'inde manevi tazminata hükmedildi. Okunan 2025–2026 kararlarında tutarlar 34.000 ve 50.000 TL.

Sendikal eylem ve disiplin cezası

Sendikanın düzenlediği basın açıklamaları nedeniyle sendikaya verilen idari para cezası, okuldaki düzenin sağlanması için gerekli bulunmadı ve ihlal sayıldı (Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası ve Diğerleri [GK], B. No: 2014/920, 25/5/2017, §§ 92–94).

Sendika kararıyla nöbet tutmayan öğretmenlerde ise eylemin kapsamı ve cezanın ağırlığı belirleyici oldu:

Genel Kurul, iki ay süren ve her başvurucunun birçok kez tekrarladığı eylemin nöbet düzenini işlevsiz bıraktığını, en hafif disiplin cezası olan uyarmanın zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını belirtti; üç üye karşı oy kullandı (Osman Bayat ve Diğerleri [GK], B. No: 2016/11319, 5/9/2024, §§ 47–51). Buna karşılık ücreti ödenmediği için tek bir nöbeti tutmayan öğretmene aylıktan kesme cezası verilmesinin gerekliliği ilgili ve yeterli gerekçeyle gösterilmediği için ihlal bulundu ve 34.000 TL manevi tazminat verildi (Özgür Köroğlu ve Eğitim ve Bilim Emekçileri Sendikası, B. No: 2021/65278, 29/4/2025, §§ 17–19). Aynı kararda, kendisine bir yaptırım uygulanmayan sendikanın başvurusu kişi bakımından yetkisizlik nedeniyle reddedildi (§ 20).

Toplu iş sözleşmesinden yararlanma

Mahkemelerin, işçinin toplu iş sözleşmesinden neden yararlandırılmadığını ilgili ve yeterli gerekçeyle göstermesi gerekiyor. Bu, devletin sendika hakkı bakımından pozitif yükümlülüğünün bir parçası (Murat Tokar [GK], B. No: 2022/44255, 15/5/2025, § 41).

• Muvazaa tespitine rağmen dışlama. Alt işveren ile asıl işveren arasındaki ilişkinin muvazaalı olduğu tespit edildiği hâlde mahkemeler, toplu sözleşmeden yararlanmayı sendika üyeliğinin asıl işverene bildirilmesi şartına bağlamıştı; Genel Kurul ihlal buldu (Murat Tokar [GK], §§ 42–43).
• Kapsam dışı sayma. Muhasebe şefi olarak çalışan başvurucu kapsam dışı personel sayılarak sözleşmeden yararlandırılmamış, mahkemeler kapsam dışı personel arasında eşitsizlik olmadığını belirtmekle yetinmişti; ihlal bulundu ve 34.000 TL manevi tazminat verildi (Hülya Şimşek [GK], B. No: 2022/18821, 20/3/2025, §§ 43–45).
• Sosyal denge aidatı. Sözleşmenin tarafı sendikaya üye olmayan kamu görevlilerinin daha yüksek aidat ödeyerek sosyal denge tazminatından yararlanmasını öngören hüküm, mahkemelerce nesnel bir sebebe dayanıp dayanmadığı incelenmeden eşitsizlik yarattığı gerekçesiyle uygulanmaz sayılmıştı; ihlal bulundu (Tüm Belediye ve Yerel Yönetim Hizmetleri Emekçileri Sendikası, B. No: 2022/67880, 4/11/2025, §§ 12–14).

Sendikanın, gücünü zayıflatmaya yönelik davrandığı kabul edilen işçilerin üyelik talebini reddetmesi ise ihlal sayılmadı; başvurucular dayanışma aidatı ödeyerek toplu sözleşmeden yararlanabiliyordu (Abdullah Şahin ve Diğerleri [GK], B. No: 2021/5841, 28/3/2024, §§ 44–46).

Sendika kurma yasağı ve toplu sözleşme temsili

Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan özel güvenlik görevlilerinin sendika kurmasını ve sendikaya üye olmasını tamamen yasaklayan kanun hükmü, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamadığı için ihlal sayıldı; Genel Kurul ihlalin doğrudan kanundan kaynaklandığını belirtti ve 50.000 TL manevi tazminat verdi (Enerji Sanayi ve Maden Kamu Emekçileri Sendikası (2) [GK], B. No: 2021/48905, 19/2/2026, §§ 43–45).

Kamu görevlilerinin toplu sözleşme görüşmelerine yalnızca üye sayısına göre ilk üç konfederasyonun katılması ise ihlal sayılmadı; bu konfederasyonlar sendikalı kamu görevlilerinin yaklaşık %92'sini temsil ediyordu (Birleşik Kamu İşgörenleri Sendikaları Konfederasyonu [GK], B. No: 2019/11053, 8/7/2025, §§ 58–60).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Katıldığınız eylem bir sendika kararına mı dayanıyordu? Karar ve çağrı belgesi dosyada var mı?
2. Eylem ne kadar sürdü, kaç kez tekrarlandı? Kamu hizmeti ne ölçüde aksadı?
3. Size hangi disiplin cezası verildi? Daha hafif bir ceza tartışıldı mı?
4. Mahkeme, cezanın neden gerekli olduğunu somut gerekçeyle açıkladı mı?
5. Toplu sözleşmeden yararlandırılmadıysanız işvereniniz kim, muvazaa tespiti var mı, kapsam dışı sayılmanızın gerekçesi ne?
6. Başvuruyu sendika mı yaptı, siz mi? Yaptırım kime uygulandı?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin sendika hakkına ilişkin olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 124 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. İhlal kararları, Mahkemenin her karar için yazdığı başvuru konusu özetindeki ifadelere göre gruplandırıldı. 2014–2015 kararlarının metinleri Kararlar Bilgi Bankası'ndan indirilemediği için bu dönem yalnızca özetlerden sayıldı. Belirleyici 9 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.