Tarım Dışı Kullanım İzni 2026: Nasıl ve Nereden Alınır, Mutlak ve Marjinal Arazi Farkı, Büyük Ova, Toprak Koruma Kurulu, Süre, Ücret ve İtiraz

Arazinin sınıfı her şeyi belirler

5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu tarım arazilerini sınıflara ayırır (m. 3): mutlak tarım arazisi (sınırlaması yok veya çok az olan verimli arazi), özel ürün arazisi, dikili tarım arazisi (çok yıllık ağaç ve çalı tarımı yapılan), sulu tarım arazisi ve marjinal tarım arazisi (yalnız geleneksel toprak işlemeli tarım yapılabilen). Arazinin sınıfı arazi etüt raporuyla belirlenir (Yönetmelik m. 6-7).

Bu nedenle mutlak veya sulu bir tarlada kişinin kendi konutu ya da işyeri için tarım dışı kullanım izni alma yolu yoktur. İmar planında "tarımsal niteliği korunacak alan" olarak ayrılan yerler de izin alınmadan tarım dışı kullanılamaz; bu alanlarda parsele arsa vasfı kazandırılamaz, ifraz yapılamaz, yol geçirilemez (Yönetmelik m. 13/2).

Tarımsal kullanım bütünlüğü ve alternatif alan

• Bütünlük: Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılması Hakkında Yönetmelik tarımsal arazi kullanım bütünlüğünü, tarım dışı kullanım istenen arazinin planlı alana, karayoluna, köy veya mahalle yoluna (kadastral yol hariç) ya da tarım dışı alana sınırdaş olmaması olarak tanımlar (m. 3/1-n). Çevresi tarlalarla çevrili, yola cephesi olmayan parsel bu bütünlüğün içindedir.
• Doğrudan ret: talep toplulaştırma projelerinin veya etüt raporuna göre çevredeki tarımsal kullanım bütünlüğünü bozacak durumdaysa kurul gündemine alınmaz, valilikçe doğrudan reddedilir (m. 12/1-f).
• Alternatif alan: tarım dışı taleplerde talebin planlı alanlardan, köy yerleşik alanlarından veya tarımsal potansiyeli daha düşük alanlardan karşılanıp karşılanamayacağı araştırılır; araştırma talebin yapıldığı köy veya kırsal mahalle sınırları içinde yapılır (m. 9/3). Etüt raporunda bulunan alternatif alanları kurul değerlendirir ve gerekçesini açıklar (m. 12/1-g).
• İstisnalar: maden, jeotermal ve petrol arama ve çıkarma faaliyetleri ile yenilenebilir enerji santralleri, enerji nakil hatları, trafo, su deposu, arıtma ve içme suyu hatları için alternatif alan ve tarımsal kullanım bütünlüğü bulunmadığı kabul edilir (m. 9/4-5).

Büyük ova koruma alanı

Büyük ova koruma alanı olarak belirlenen yerlerdeki tarım arazileri hiçbir surette amacı dışında kullanılamaz. Alternatif alan bulunmaması ve kurul veya kurulların uygun görüşü şartıyla yalnız şu kullanımlara Bakanlık izin verebilir (m. 15/1):

• tarımsal amaçlı yapılar;
• Tarım ve Orman Bakanlığı ile talebin ilgili olduğu bakanlığın ortaklaşa kamu yararı kararı aldığı faaliyetler.

Talep edilen arazinin bir kısmı ova içinde, bir kısmı dışındaysa iki kısım ayrı değerlendirilir; ova dışındaki kısım talebi karşılıyorsa ova içindeki kısım için alternatif sayılır (m. 15/5). Büyük ovanın ilanından önce imar planıyla onaylanmış ve yürürlükteki planlı alanlar ile köy yerleşik alanı sınırları içindeki yerler bu madde kapsamında değerlendirilmez (m. 15/2). Tarlanın büyük ova içinde olup olmadığı arazi etüt raporu ve il müdürlüğü kayıtlarından öğrenilir.

Başvuru, etüt ve toprak koruma kurulu

1. Başvuru: arazi belediye ve mücavir alan sınırları içindeyse belediyeye, dışındaysa il özel idaresine veya diğer plan yapma yetkili kuruluşa başvurulur; başvuru TAD Portal üzerinden il müdürlüğüne iletilir. Belediye ve il özel idaresinin yetki alanındakiler hariç petrol, doğal gaz, madencilik, yenilenebilir enerji, iletim hattı ve plan zorunluluğu olmayan yatırımlarda talepler TAD Portal üzerinden il müdürlüğüne iletilir. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yetkilendirilmiş plan müellifleri de il müdürlüğüne başvurabilir (m. 5).
2. Kurum görüşleri: sulama ve toplulaştırma projeleri ile içme suyu havzası yönünden Devlet Su İşleri, il özel idaresi ve belediye görüşleri il müdürlüğüne iletilir (m. 5/6).
3. Arazi etüdü: il müdürlüğü araziyi sınıflandırır, alternatif alanları ve bütünlüğü inceler (m. 6-7, 9).
4. Toprak koruma kurulu: vali başkanlığında en az dokuz üyeden oluşur, ayda en az bir kez toplanır; görüşün olumlu sayılması için en az altı üyenin olumlu oyu gerekir (m. 10, 12/1-c). Büyük ova dışındaki tarımsal amaçlı yapılar ile bütünlüğü bozmayan kuru marjinal arazilerdeki kişi talepleri kurula götürülmeden valilikçe sonuçlandırılır (m. 12/1-ğ).
5. Toprak koruma projesi: talep uygun görülürse kazı ve dolgu gibi işlerin çevre arazilere zararını önlemek için ziraat mühendisi sorumluluğunda toprak koruma projesi hazırlanır ve valilikçe onaylanır (m. 17).
6. İzin ve plan: izin, imar planı veya ruhsat yerine geçmez; tarım dışı kullanım için plan yapılır ve onaylanır. Kamu yararı kararıyla izin verilen yerler yeniden izin alınmadan başka amaçla kullanılamaz ve planlanamaz (m. 14/4). Çevre düzeni planlarına dayanarak tarım dışı kullanım izni verilmez (m. 16/1-c).

İznin süresi, eksik belge ve ücret

• İki yıl kuralı: izin, tebliğinden itibaren iki yıl içinde tarım dışı kullanımlarda plan onaylanmazsa, sera, bağ evi, maden ocağı ve enerji nakil hattı gibi plan ve ruhsat zorunluluğu olmayan işlerde onay işlemleri tamamlanmazsa geçersiz sayılır. Aynı içerikle yeniden istenirse kurul aşamasından devam edilir; kamu yararı kararı alınmışsa geçerli kabul edilir (m. 16/2).
• Eksik belge: kamu kurumlarından alınacak belgeler altı ay, diğer belgeler üç ay içinde tamamlanır; tamamlanmayan başvuru değerlendirmeye alınmaz ve iade edilir (m. 16/3).
• Ücret: sınıf tespiti ve izin etütleri için Tarım ve Orman Bakanlığının her yıl belirlediği ücret genel bütçeye gelir kaydedilir; itirazın yerinde incelenmesi bu ücretin iki katıdır (m. 19).
• Jeotermal ve su arama: jeotermal, mineralli su, içme veya sulama suyu arama için kurulun uygun görmesiyle valilik bir yıla kadar geçici izin verir; süre gerekçeli taleple en fazla bir yıl daha uzatılır (m. 14/5).

Ret, itiraz ve izinsiz kullanım

Yönetmelik kapsamındaki kararlara veya etüt raporuyla tespit edilen arazi sınıfına bir defaya mahsus itiraz edilir. İtiraz, kararın valilikçe tebliğinden itibaren bir yıl içinde Bakanlığa iletilmek üzere valiliğe yapılır; Bakanlığın kararı itiraz bakımından kesindir (m. 18/1). Olumsuzluk sebebini ortadan kaldıran gerekçeli rapor veya kamu kurumu belgesi sunulursa Bakanlık konuyu yeniden inceleyebilir (m. 18/2-3); kurul da itiraz üzerine hazırlanan rapor veya yeni belgeyle kararını yeniden değerlendirir (m. 12/1-e).

İzin alınmadan tarım dışı kullanıma başlanırsa valilik işi durdurur, idari para cezası uygulanır ve bir ay içinde izin alınamazsa yıkım için iki ay süre verilir; yıkılmazsa ceza üç kat uygulanır (m. 22). Ceza tutarları ve hobi bahçesi uygulamaları için tarım arazisine yapı cezası 2026 yazısına bakınız.