Askerde ve cezaevinde intihar: Anayasa Mahkemesi devletin koruma yükümlülüğünde ne arıyor?

Sonuçlar: 90 şikâyetin 17'sinde ihlal

Bu başlıkta 84 kararda 90 şikâyet var. 17'sinde ihlal bulundu, 20'si açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 19'u başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulundu, 12'sinde ihlal olmadığına karar verildi. İhlal bulunan şikâyetlerde 10 kez yeniden yargılamaya, 8 kez manevi tazminata, 3 kez yeniden soruşturmaya hükmedildi.

Kararların büyük kısmı askerlikle ilgili: karar özetinde asker geçen 77 kararın 13'ünde ihlal var. Cezaevi, hükümlü ya da tutuklu geçen 5 kararın ise 4'ünde ihlal bulundu.

Ölçüt: risk biliniyor muydu, makul önlem alındı mı?

Mahkemeye göre önce yetkililerin, kontrolleri altındaki kişinin kendini öldürmesi konusunda gerçek bir risk bulunduğunu bilip bilmedikleri ya da bilmeleri gerekip gerekmediği tespit ediliyor. Risk biliniyorsa, yetkililerin makul ölçüler içinde ve yetkileri kapsamında bu riski önlemek için kendilerinden beklenen her şeyi yapıp yapmadığına bakılıyor. Muhakeme yeteneğinin sağlıklı olmadığı açık olan bir kişinin tedavisi de yalnızca kendi tercihine bırakılamıyor (Asuman Şahin ve Diğerleri [GK], §§ 89–91).

Cezaevinde intihar

Psikolojik rahatsızlık nedeniyle ilaç kullanan ve epilepsi hastası olan bir hükümlü cezaevinde kendini asarak ölmüştü. Ölümünden yalnızca beş gün önce yapılan intihar riski toplantısında, dışarıya gönderdiği mektupta kendine zarar verme riski taşıyan söylemleri tespit edilmiş ve önlem önerilmişti; psikiyatriye sevki ise kendi dilekçesi üzerine iptal edilmişti. Genel Kurul, riskin bilindiğini ve gerekli önlemlerin alınmadığını belirterek koruma yükümlülüğünün ihlal edildiğine karar verdi (Asuman Şahin ve Diğerleri [GK], §§ 93–96).

İhlal kararı yeterli de olmayabiliyor. Cezaevinde intihar girişimi sonucu ölen bir çocuk için Anayasa Mahkemesi daha önce koruma yükümlülüğünün ihlal edildiğine karar vermişti. Yeniden yapılan soruşturmada sorumlu kamu görevlileri belirlenmeyince Mahkeme bu kez yaşam hakkının usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi; ihlalin kesin kararla tespit edildiği bir dosyada yapılması gerekenin sorumluları belirlemek olduğunu vurguladı (Semra Omak (3), B. No: 2021/9813, 15/10/2025, §§ 22–24).

Askerde intihar

Komando seçilemediği için kendine zarar veren ve psikotik bozukluk tanısıyla üç ay hava değişimi alan bir asker, birliğine döndükten kısa süre sonra psikiyatrik takipten çıkarılmış, silahlı görev verilmeye başlanmış ve yirmi gün sonra tek başına nöbet tutarken zimmetli silahıyla intihar etmişti. Mahkeme, hastaneye kontrole götürülmesinin ve silahlı nöbet verilmemesinin beklenebilecek makul tedbirler olduğunu belirterek ihlal buldu (Hasan Kara ve Diğerleri, B. No: 2015/17126, 27/6/2018, §§ 68–73).

Karşı örnek: Bir hırsızlık ve tokat atma olayından sonra bir başkasının yerine nöbet tutacağını söyleyen askere tüfek verilmiş ve asker kısa süre sonra intihar etmişti. Mahkeme, yetkililerin bu olay yüzünden askerin intihar edebileceğini öngörmeleri gerektiğinin söylenemeyeceğini belirterek ihlal bulmadı (İsrafil Şimşek ve Diğerleri, B. No: 2016/10673, 28/11/2019, §§ 60–62).

Askerdeki ölümlerde soruşturma, dava ve tazminat

Askerdeki ölümün kasten öldürme olduğunu ileri süren ailenin şikâyetinde ceza soruşturması etkili yürütülmemişti. Ölümün intihar olduğunu ve idarenin kusurunu öğrendikten sonra bir yıl içinde açtıkları tam yargı davası ise süre ölüm tarihinden başlatılarak reddedilmişti. Mahkeme, kesin ölüm nedeni bilinmeyen askerdeki ölümlerde nedenin öğrenilmesinin başvurulacak yolları belirlediğini belirterek hem etkili soruşturma yükümlülüğünün hem mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verdi ve 30.000 TL manevi tazminata hükmetti (Fatma Bildik ve Hasan Bildik, B. No: 2014/14995, 19/9/2018, §§ 95–97, 105).

Kilitli dolaptaki tabancayı ele geçiren bir erin asker arkadaşını vurmak için ateş edip başvurucuyu ağır yaraladığı olayda, tam yargı davasını inceleyen mahkeme yetkililerin önceki kavgadan ne zaman haberdar olduğunu ve silahın nasıl korunduğunu hiç değerlendirmemişti; yaşam hakkının usul boyutu ihlal edildi (Mehmet Güney, B. No: 2020/27548, 10/12/2024, §§ 27–29).

Tazminatın miktarı da denetleniyor. Askerde darbedilen ve bu darbın dolaylı da olsa ölüme etkili olduğu belirlenen İ.A.nın yakınlarına 6.000 TL ve 2.000'er TL manevi tazminat verilmesi, yakınların ızdırabını hafifletmek bir yana artırabilecek ölçüde yetersiz bulundu (F.A. ve Diğerleri, B. No: 2016/1640, 11/3/2020, §§ 85–87).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Yakınınızın psikiyatrik geçmişi, kendine zarar verme girişimi ya da intihar riskine işaret eden bir tespit var mıydı?
2. Bu bilgiler yetkililerin elinde miydi? Risk toplantısı, sağlık raporu, rehberlik kaydı var mı?
3. Risk biliniyorken silah, ip gibi araçlara erişim engellendi mi, gözetim ve tedavi sağlandı mı?
4. Ölüm sonrası ceza soruşturmasında tanıklar dinlendi, olay yeri ve otopsi incelemeleri yapıldı mı?
5. Tam yargı davasının süresini hangi tarihten başlattınız: ölüm tarihi mi, ölüm nedenini öğrendiğiniz tarih mi?
6. Hükmedilen manevi tazminat benzer olaylardaki tutarlarla uyumlu mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin yaşam hakkı altında "kişinin intihar riskine karşı korunması" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 7 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.