Anayasa'nın 40. maddesi, Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlal edilen herkesin yetkili makama gecikmeden başvurabilmesini güvenceye alıyor. Anayasa Mahkemesine göre bir başvuru yolu yalnızca kâğıt üzerinde var olmakla kalmamalı, uygulamada da etkili olmalı ve başvurulan makam ihlal iddiasının özünü ele alabilmeli. Bu hak, ispatlanmış ihlallerin giderilmesinden çok, savunulabilir iddiaları karara bağlayacak mekanizmaların varlığını istiyor (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, §§ 26, 28).
Bu sayfa, Ekim 2026 başına kadar yayımlanan ve Mahkemenin yalnızca "etkili başvuru" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 71 karara dayanıyor. Etkili başvuru hakkının başka bir hakla birlikte ihlal edildiği kararlar ilgili hak sayfalarında.
Sonuçlar: 73 şikâyetin hiçbirinde ihlal yok
Bu başlıkta 71 kararda 73 şikâyet var ve hiçbirinde ihlal bulunmadı. 24'ü açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 16'sının ayrıca incelenmesine yer olmadığına, 12'sinde zaman bakımından yetkisizliğe, 7'sinde konu bakımından yetkisizliğe karar verildi; 1'inde ihlal olmadığı sonucuna varıldı.
Bu tablo hakkın niteliğinden kaynaklanıyor: etkili başvuru hakkı bağımsız değil, başka bir anayasal hakka ilişkin savunulabilir bir iddiayla birlikte işliyor. Mahkeme çoğu zaman şikâyetin özünü asıl hak kapsamında inceliyor.
Asıl hak kapsamında inceleme
Ceza infaz kurumu görevlilerinin şiddetine ilişkin soruşturmada itirazlarının karşılanmadığını ileri süren başvurucular, adil yargılanma ve etkili başvuru haklarının da ihlal edildiğini ileri sürmüştü. Mahkeme, bu şikâyetlerin özünün kötü muamele yasağı ve yaşam hakkının usul boyutunda zaten incelendiğini belirterek etkili başvuru yönünden ayrıca inceleme yapmadı (Ahmet Şenol ve diğerleri, B. No: 2014/16947, 22/2/2018, § 138). Kötü muameleye ilişkin etkili başvuru ihlalleri için kötü muamele ve etkili başvuru sayfasına bakabilirsiniz.
Gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği bir idari davada da, temyiz yolunun kapatıldığı yönündeki etkili başvuru iddiası ayrıca incelenmedi (Hasan Tok, B. No: 2021/22139, 4/2/2025, § 21).
Savunulabilir iddia ve etkili yol
Hükümlü başvurucuya saldırmaya teşebbüs eden infaz koruma memuru cezalandırılmış, ama hükmün açıklanması geri bırakılmıştı; başvurucu bu sonucun etkili olmadığını ileri sürdü. Mahkeme, şikâyet üzerine soruşturmanın bağımsız birimlerce denetime açık biçimde derhal başlatıldığını, eylemin kötü muamele eşiğine ulaşmadığını ve verilen yaptırımın orantısız olmadığını belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun buldu (Tahir Canan, §§ 29, 37–38).
23 Eylül 2012 sınırı
Anayasa Mahkemesi yalnızca 23 Eylül 2012'den sonra kesinleşen işlem ve kararlara karşı yapılan başvuruları inceleyebiliyor. 2011'de kesinleşen bir kovuşturmaya yer olmadığı kararına karşı etkili başvuru şikâyeti bu nedenle zaman bakımından yetkisizlikle sonuçlandı. Mahkeme, kanun yararına bozma talep etme hakkının yalnızca Adalet Bakanlığına ait olduğunu, bu yüzden bu yolun kesinleşme tarihini değiştirmediğini de belirtti (Fikret Topuz, B. No: 2014/6164, 23/3/2017, §§ 22–24).
Karar özetinde 6191 sayılı Kanun ya da Yüksek Askerî Şûra kararlarıyla TSK'dan ilişik kesilmesi geçen 10 kararın hepsi zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu.
Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?
- Etkili başvuru şikâyetinizi hangi asıl hakla bağlantılı olarak ileri sürüyorsunuz: yaşam, kötü muamele, mülkiyet, özel hayat, makul süre?
- Asıl hakka ilişkin iddianız savunulabilir mi, somut olgulara dayanıyor mu?
- Kullandığınız yol uygulamada gerçekten sonuç verebilecek nitelikte miydi, yoksa yalnızca kâğıt üzerinde mi vardı?
- Şikâyet ettiğiniz işlem ya da karar 23 Eylül 2012'den sonra mı kesinleşti?
- Kanun yararına bozma gibi olağanüstü yollar, kesinleşme tarihini değiştirmiyor; süreyi buna göre hesapladınız mı?
- Kesin kararın size tebliğinden itibaren otuz günlük başvuru süresine uydunuz mu?
Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.
Bu sayfa nasıl hazırlandı?
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin yalnızca "etkili başvuru" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 4 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.
Etkili başvuru hakkı hakkında sık sorulan sorular
Etkili başvuru hakkını tek başına ileri sürebilir miyim?
Bu başlıkta tek başına ileri sürülen 73 şikâyetin hiçbirinde ihlal bulunmadı. Etkili başvuru hakkı, başka bir anayasal hakka ilişkin savunulabilir bir iddiayla birlikte anlam kazanıyor.
Etkili başvuru hakkı hangi durumlarda ihlal ediliyor?
Asıl hakla birlikte: örneğin kötü muamele iddiası etkili biçimde soruşturulmadığında, mülkiyete müdahaleye karşı başvurulabilecek bir yol bulunmadığında ya da makul süre şikâyetleri için etkili bir giderim yolu olmadığında. Bu kararlar ilgili hak sayfalarında.
Kanun yararına bozma talebim reddedildi; başvuru sürem buradan mı başlar?
Hayır. Mahkemeye göre kanun yararına bozma talep etme hakkı yalnızca Adalet Bakanlığına ait; bu yol tüketilmesi gereken bir başvuru yolu sayılmıyor ve kesinleşme tarihini değiştirmiyor.
2012'den önce kesinleşen bir karara karşı başvurabilir miyim?
Hayır. Anayasa Mahkemesi yalnızca 23 Eylül 2012'den sonra kesinleşen işlem ve kararlara karşı yapılan başvuruları inceleyebiliyor.
Başvuru formuna etkili başvuru şikâyetini eklemenin zararı var mı?
Zararı yok, ama tek başına sonuç vermesi de beklenmemeli. Asıl önemli olan, hangi hakkın neden ihlal edildiğini somut olgularla göstermek.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.