Maddi ve manevi bütünlük: Anayasa Mahkemesi aşı, gebelik, şiddet ve cezaevi şikâyetlerinde ne zaman ihlal buluyor?

Sonuçlar: 221 şikâyetin 61'inde ihlal

Bu başlıkta 211 kararda 221 şikâyet var. 61'inde ihlal bulundu, 58'i açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 37'sinde ihlal olmadığına karar verildi, 28'i başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulundu. Kararların 6'sı Genel Kurul kararı.

İhlal bulunan şikâyetlerin 44'ünde yeniden yargılamaya, 4'ünde yeniden soruşturmaya, 12'sinde manevi tazminata hükmedildi.

Kararların önemli bir kısmı tıbbi ihmal dosyaları: karar özetinde tıbbi ihmal, tedavi, doğum, ameliyat ya da teşhis geçen 61 kararın 20'sinde ihlal var. Bu kararların çoğu 2020 öncesine ait; tıbbi ihmal kararları tıbbi ihmal ve doktor hatası sayfasında ayrıca ele alınıyor. Diğer kümelerde, karar özetinde ceza infaz kurumu, hükümlü ya da tutuklu geçen 36 kararın 11'inde; tehdit, cinsel suç, 6284 sayılı Kanun ya da istismar geçen 17 kararın 7'sinde ihlal bulundu.

Zorunlu aşı ve topuk kanı

Ebeveynleri aşıya rıza göstermeyen çocuklar hakkında çocuk mahkemesi sağlık tedbiri kararı vermişti. Mahkeme, çiçek aşısı dışında genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak olacak bir kanun hükmü bulunmadığını, uygulamanın Bakanlık genelgesine dayandığını belirterek kanunilik yönünden ihlal buldu (Esma Fatıma Kızılsu ve Rukiyye Erva Kızılsu, B. No: 2013/7246, 23/3/2016, §§ 76–79). Aynı sonuca başka bir zorunlu aşı dosyasında da ulaşıldı (Muhammed Ali Bayram, B. No: 2014/4077, 29/6/2016, § 82).

Topuk kanında sonuç farklı. Topuk kanı alınmasına rıza göstermeyen ebeveynin dosyasında, işlemin çocuğun sağlığına zarar vereceğine dair somut bir veri ortaya konulmamış, pandemi riski de itiraz aşamasında ileri sürülmemişti; Mahkeme Muhammed Ali Bayram kararındaki sonuçtan ayrılmayı gerektiren bir durum görmedi ve ihlal olmadığına karar verdi (Abdullah Tarık Kotay, B. No: 2021/1876, 6/6/2024, §§ 16–18). Buna karşılık doğumdan sonra usulüne uygun örneği alınmış ve sonucu normal çıkmış bebekten, gerekçesi gösterilmeden ikinci kez örnek alınması için verilen tedbir ihlal sayıldı (Uğur Ali Naki Yüreğiçatal, B. No: 2020/22948, 19/12/2023, §§ 34–36).

Gebeliğin sonlandırılması

On yedi yaşındaki başvurucu cinsel istismar sonucu gebe kalmış, ailesi gebeliğin sonlandırılmasını istemişti. Sulh ceza hâkimliği talebi önce savcılıkça yapılması gerektiği gerekçesiyle usulden, sonra Türk Ceza Kanunu'nun 99. maddesindeki şartları irdelemeden ceninin yaşam hakkına dayanarak reddetti. Genel Kurul, zamanın kritik olduğu yaklaşık iki aylık sürede bir karar verilemediğini ve başvurucuya aşırı bir külfet yüklendiğini belirterek ihlal buldu (R.G. [GK], B. No: 2017/31619, 23/7/2020, §§ 102–104). Karar özetinde gebeliğin sonlandırılması geçen 3 kararın üçünde de ihlal var.

Kolluğun yaptığı iç beden muayenesi

Havalimanında şüphe üzerine polis merkezine götürülen yabancı uyruklu başvurucunun, vücut boşluğunda uyuşturucu taşıdığı şüphesiyle kolluk görevlilerince cinsel organında elle arama yapılmıştı. Kanuna göre iç beden muayenesi ancak savcı ya da hâkim kararıyla ve yalnızca doktor ya da sağlık görevlisi tarafından yapılabiliyor. Genel Kurul, bu güvencelere uyulmadığını belirterek kanunilik yönünden ihlal buldu (B.P.O. [GK], B. No: 2015/19012, 27/3/2019, §§ 67–69).

Taciz, tehdit ve şiddet şikâyetlerinin soruşturulması

Devlet, kişileri başkalarının saldırısına karşı da korumakla yükümlü. Bu yükümlülük, şikâyetlerin etkili biçimde soruşturulmasını gerektiriyor: soruşturmaya derhâl başlanmalı, deliller kaybolmadan toplanmalı, olay tüm yönleriyle ortaya konulmalı (Gözde Başar, B. No: 2016/3122, 28/5/2019, § 34).

Staj yaptığı kurumda cinsel taciz ve saldırıya uğradığını bildiren öğrencinin şikâyetinde savcılık yalnızca şüpheliyi ve onun bildirdiği tanığı dinlemiş, celp ettiği kamera kayıtlarını incelemeden kovuşturmaya yer olmadığına karar vermişti. Mahkeme ihlal buldu ve yeniden soruşturma yapılmasına karar verdi (Gözde Başar, §§ 33–36, 41).

Eski ilişkisinin kendisini telefonla ve mesajlarla tehdit ettiğini bildiren başvurucunun şikâyetinde de savcılık, bildirilen tanıkları dinlememiş, telefon kayıtlarını incelememiş ve hangi yazışmaları incelediğini açıklamamıştı; ihlal bulundu (Ayten Keleş, B. No: 2020/9049, 20/7/2023, §§ 11–13).

Burhaniye'de görülen bir dosyada, eşinin şiddeti nedeniyle yaklaşık üç yıl boyunca 6284 sayılı Kanun uyarınca önleyici tedbir kararları alınan başvurucunun tedbiri, son darp olayının üzerinden uzun zaman geçtiği gerekçesiyle kaldırılmıştı. Eş hakkında silahla yaralama ve kötü muamele dahil çeşitli suçlardan hüküm kurulmuştu. Mahkeme, Kanun'un yalnızca şiddete uğrayanı değil şiddete uğrama tehlikesi bulunanı da koruduğunu, tehlikenin ortadan kalktığına dair ilgili ve yeterli gerekçe gösterilmediğini belirterek ihlal buldu (Remziye Tamimi, B. No: 2020/20069, 16/11/2023, §§ 14–16).

Cezaevindeki talepler

Kurumda astım tanısıyla ilaç reçete edilen tutuklunun sigara içilmeyen odaya geçme talebi, kurumda tek bir sigarasız oda bulunduğu ve kapasitenin aşıldığı gerekçesiyle reddedilmişti. Mahkeme, sigara içmeyen mahpuslar için alternatif çözüm üretildiğine dair yeterli açıklama yapılmadığını belirterek ihlal buldu (Abdulkadir Durmuş, B. No: 2018/35662, 3/11/2022, §§ 51–53).

Duruşmaya katılabilmesi için tek tip kıyafet giymeye zorlanan tutuklu için de ihlal bulundu: olay tarihlerinde uygulamanın yönetmeliği yürürlüğe girmemişti, dolayısıyla müdahalenin uygulanabilir bir kanuni dayanağı yoktu (E.B., B. No: 2021/40540, 8/1/2025, §§ 24–26).

Terör olayları nedeniyle manevi zarar

2015'ten itibaren yaşanan terör olayları sırasında Diyarbakır Sur'da evini eşyalarını alamadan terk etmek zorunda kalan ve evi yıkılan başvurucunun manevi tazminat davası reddedilmişti. Mahkeme, yargı mercilerinin ileri sürülen manevi zararı makul özen ve derinlikte incelemediğini belirterek ihlal buldu ve yeniden yargılamaya karar verdi (Güler Şengül, B. No: 2021/56, 27/2/2025, §§ 39–41).

İhlal bulunmayan örnekler: baz istasyonu ve kazalar

Evlerinin yakınındaki baz istasyonunun sağlıklarını etkilediğini ileri süren başvurucuların dosyasında ölçümler mevzuattaki sınırların altında kalmıştı. Sağlığa doğrudan zararı gösteren kesin bilimsel veri bulunmadığından ihlal olmadığına karar verildi (Hüseyin Tunç Karlık ve Zahide Şadan Karluk, B. No: 2013/6587, 24/3/2016, §§ 86–88).

Bir alışveriş merkezinde düşerek zarar gördüğünü ileri süren başvurucunun tazminat davası bilirkişi raporlarıyla ayrıntılı incelenmiş ve kapsamlı gerekçeyle reddedilmişti; Mahkeme ihlal bulmadı (Uğur Önsel Türk, B. No: 2013/6158, 10/3/2016, §§ 44–46).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Vücudunuza yapılan müdahalenin (aşı, muayene, örnek alma) kanuni dayanağı ne: kanun mu, yönetmelik ya da genelge mi?
2. Müdahaleyi kim yaptı, kimin kararıyla? Kanun bu işi doktora ya da hâkim kararına bağlıyor mu?
3. Şikâyetinizde bildirdiğiniz tanıklar dinlendi, kamera ve telefon kayıtları incelendi mi?
4. Kovuşturmaya yer olmadığı ya da tedbirin kaldırılması kararında, iddialarınız tek tek karşılandı mı?
5. Talebiniz zamana bağlıysa (gebelik, sağlık) karar ne kadar sürede verildi?
6. Cezaevindeki talebinizin reddinde kurum, size alternatif bir çözüm sundu mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin maddi ve manevi varlığın korunması hakkı altında "fiziksel ve ruhsal bütünlük" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 13 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.