Anayasa'nın 36. maddesindeki adil yargılanma hakkı, suç isnadı altındaki kişiye bir avukatın yardımından yararlanma ve savunmasını hazırlamak için yeterli zaman ve kolaylığa sahip olma güvencesi veriyor. Anayasa Mahkemesi bu iki güvenceyi ceza davaları için ayrı başlıklarda inceliyor: müdafi yardımından yararlanma hakkı ve savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı.
Bu sayfa, 9 Ekim 2026'ya kadar yayımlanan ve bu iki başlıkta şikâyet içeren kararlara dayanıyor. Sonuçların hepsi sayıldı, belirleyici kararlar tek tek okundu. Her tespiti kararın paragrafıyla birlikte bulacaksınız.
Sonuçlar: iki başlıkta 61 ihlal
Müdafi yardımı başlığında 148 kararda 151 şikâyet var: 30'unda ihlal bulundu, 50'si açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 42'si başvuru yollarının tüketilmemesi, 12'si süre aşımı nedeniyle kabul edilemez bulundu. Savunma için zaman ve kolaylık başlığında 136 şikâyetin 31'inde ihlal bulundu, 45'i açıkça dayanaktan yoksun, 40'ı başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez sayıldı. İhlal bulunan şikâyetlerin hepsinde yeniden yargılamaya hükmedildi.
Tüketme kararlarının sayısı dikkat çekici. Örneğin gözaltında müdafi görüşmesinin izlendiği şikâyeti, istinaf ve temyiz dilekçelerinde ileri sürülmediği için incelenmedi (İsmail Atçeken, B. No: 2021/17879, 31/10/2024, §§ 27–29). Bu nedenle müdafi ve savunma hakkına ilişkin itirazların kanun yolu dilekçelerinde açıkça yazılması gerekiyor.
Kümeler: müdafi başlığında karar özetinde AİHM geçen 9 kararın 8'inde ihlal var. Savunma başlığında gerekçeli kararın tebliğ edilmediği 11 kararın hepsinde ihlal bulundu.
Gözaltında müdafi
1998'deki bir örgüt operasyonunda gözaltına alınan başvurucunun müdafisiz kolluk ifadesi ve başka bir sanığın müdafisiz yer gösterme işlemleri mahkûmiyete belirleyici biçimde esas alınmıştı. Mahkeme, yargılamanın sonraki aşamalarında sağlanan avukat yardımının soruşturmanın başında savunmaya verilen zararı gidermediğini belirterek ihlal buldu (Ali Oğuz, B. No: 2014/15506, 12/6/2018, §§ 40–42).
Müdafinin bulunması da tek başına yetmiyor. Kollukta ifadesi, aynı dosyadaki ve kendisini suçlayan diğer şüphelileri de temsil eden baro avukatı huzurunda alınan başvurucu, kollukta suçu ikrar etmişti; mahkûmiyet bu ikrara dayandı. Mahkeme, başvurucunun yeterli hukuki yardım alamadığı iddiasının hiç değerlendirilmediğini ve adli makamların etkili müdafi yardımı için gereken müdahaleyi yapmadığını belirterek ihlal buldu (Mehmet Oğur, B. No: 2018/5640, 12/4/2023, §§ 55–57).
Tutuklu sanık ve atanan müdafi
Başka bir ildeki cezaevinden duruşmalara SEGBİS ile katılan tutuklu sanık için mahkeme maddi imkânsızlık nedeniyle resen müdafi görevlendirmişti; müdafi duruşma salonundaydı ama sanıkla cezaevinde hiç görüşmedi. Genel Kurul, resen müdafi görevlendirmenin amacının yargılamayı tamamlamak değil savunma haklarının etkili kullanılmasını sağlamak olduğunu belirterek ihlal buldu (Emre Kunt [GK], B. No: 2019/5577, 8/3/2023, §§ 64–66).
Zorunlu müdafi atanmadan, hakları yalnızca kanun maddeleri sayılarak hatırlatılan ve üç celse boyunca sorgulanan sanığın bu itirazını istinaf mercii değerlendirmeden dosya üzerinden reddetmişti; ihlal bulundu (Senem Esen, B. No: 2020/14769, 19/1/2023, §§ 34–36).
Karşı örnek: OHAL döneminde tutuklanan bir hâkimin müdafiiyle yaptığı görüşmelerin kayda alınması ve izlenmesi, olağanüstü dönemin koşulları ve kısıtlamanın geçici olması gözetilerek, Anayasa'nın 15. maddesiyle birlikte değerlendirildiğinde ihlal sayılmadı (Orhan Patarya [GK], B. No: 2019/42695, 20/5/2021, §§ 86–88).
AİHM kararından sonra yargılamanın yenilenmesi
AİHM, gözaltında müdafisiz ifadesi alınan bir başvurucu hakkında ihlal kararı vermişti. Yeniden yargılamada mahkeme, hazırlık ifadesi dikkate alınmasa da diğer delillerin yeterli olduğunu söyleyerek mahkûmiyeti sürdürdü; ancak ihlale konu ifadenin hükme esas alınıp alınmadığını açıklığa kavuşturmadı. Anayasa Mahkemesi, AİHM kararının gereği için yargılamanın yenilenmesi ve ihlalin niteliğine göre duruşma açılması gerektiğini belirterek ihlal buldu (Mehmet Ali Ayhan (2), B. No: 2016/7967, 22/7/2020, §§ 59–61).
Aynı yaklaşım, AİHM başvurusunun Hükûmetin tek taraflı deklarasyonu üzerine kayıttan düşürüldüğü dosyalarda da uygulandı: yenileme talebi, deklarasyonda kabul edilen ihlalin niteliği gözetilerek değerlendirilmeli; dosya üzerinden ret ihlal sayıldı (Özgür Uyanık, B. No: 2020/9524, 15/6/2022, §§ 40–42).
Gerekçeli karar tebliğ edilmeden kanun yolu incelemesi
Gerekçesini bilmediği bir karara karşı kişi kanun yolu hakkını gereği gibi kullanamaz; kanun yolu mercii de sağlıklı bir inceleme yapamaz. Hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen ve kısa karara itiraz eden başvurucunun itirazı, gerekçeli karar tebliğ edilmeden incelenmişti; ihlal bulundu (Ayşe Eşlik, B. No: 2014/15969, 21/6/2017, §§ 42–44).
İstinaf sebeplerini gerekçeli kararın tebliğinden sonra bildireceğini belirten başvurucuya karar tebliğ edilmeden istinaf başvurusunun esastan reddedilmesi de ihlal sayıldı (İbrahim Kaya, B. No: 2017/29474, 28/1/2020, §§ 32–34).
Mütalaaya karşı süre, müdafi mazereti ve savunmanın alınmaması
Esas hakkındaki mütalaaya karşı savunma hazırlamak için süre isteyen müdafiin talebi, yargılamayı sürüncemede bırakmaya yönelik olduğu gerekçesiyle reddedilmişti. Mahkeme, mütalaanın kararı esaslı biçimde değiştirebilecek bir işlem olduğunu ve ret gerekçesinin somut olaya uymadığını belirterek ihlal buldu (Bilal Güney, B. No: 2019/24514, 21/9/2022, §§ 22–24).
Pandemi döneminde hastalık şüphesiyle duruşmaya katılamayacağını bildiren müdafiin mazereti, belgelendirilmediği gerekçesiyle reddedilmiş; aynı celsede mütalaa açıklanıp mahkûmiyet kararı verilmişti. Genel Kurul, müdafiin mazeretini o anda belgelendirmesinin olanaklı olmadığını belirterek ihlal buldu (Kadir Toprak [GK], B. No: 2022/2407, 9/10/2024, §§ 30–32).
Basit yargılama usulüyle verilen mahkûmiyete itiraz eden ve SEGBİS ile savunması alınmak üzere talimat mahkemesinde hazır bulunan sanığın savunması alınmadan yokluğunda mahkûmiyet kararı verilmesi de ihlal sayıldı (Fesih Aydın, B. No: 2022/75251, 7/1/2026, §§ 21–23).
Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?
- Gözaltındaki ifadeniz müdafi huzurunda mı alındı? Mahkûmiyet bu ifadeye ne ölçüde dayanıyor?
- Size atanan müdafi aynı dosyada sizinle çıkarı çatışan başka şüphelileri de temsil etti mi?
- Tutukluyken atanan müdafiniz sizinle cezaevinde görüştü mü?
- Gerekçeli karar size ya da seçtiğiniz müdafiye tebliğ edildikten sonra mı kanun yolu incelemesi yapıldı?
- Mütalaaya karşı süre istediniz mi, müdafiinizin mazereti belgelenebilir miydi?
- Bu itirazların hepsini istinaf ve temyiz dilekçelerinde açıkça yazdınız mı?
Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.
Bu sayfa nasıl hazırlandı?
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin ceza davalarında "müdafi yardımından yararlanma hakkı" ve "savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 12 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.
Müdafi ve savunma hakkı hakkında sık sorulan sorular
Gözaltında avukatsız ifade verdim; sonradan avukatım oldu. Yine de ihlal olur mu?
Müdafisiz ifade mahkûmiyete belirleyici biçimde esas alındıysa, sonraki aşamalarda sağlanan avukat yardımı bu zararı gidermeyebiliyor. Anayasa Mahkemesi bu durumda ihlal buldu.
Mahkemenin atadığı avukat benimle hiç görüşmedi; bu ihlal mi?
Genel Kurul, tutuklu sanıkla cezaevinde hiç görüşmeyen resen müdafi nedeniyle ihlal buldu. Mahkemenin, müdafi yardımının etkili olmasını sağlama yükümlülüğü var.
Gerekçeli karar bana tebliğ edilmeden istinaf başvurum reddedildi; ne yapabilirim?
Bu durum savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlali sayılıyor; bu başlıkta gerekçeli kararın tebliğ edilmediği 11 kararın hepsinde ihlal bulundu.
AİHM lehime karar verdi ama yargılamanın yenilenmesi talebim reddedildi. İhlal mi?
AİHM ihlal kararı ya da tek taraflı deklarasyondan sonra mahkemenin ihlalin niteliğini gözeterek yargılamayı yenilemesi gerekiyor. Karar özetinde AİHM geçen 9 kararın 8'inde ihlal bulundu.
İhlal kararı ne sağlar?
İki başlıkta ihlal bulunan 60 şikâyetin hepsinde yeniden yargılamaya hükmedildi. İhlal kararı beraat anlamına gelmiyor; mahkeme eksikliği gidererek yeniden karar veriyor.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.