Örgütlenme özgürlüğü: Anayasa Mahkemesi parti, dernek, baro ve vakıf üyeliğinde ne zaman ihlal buluyor?

Sonuçlar: 83 şikâyetin 26'sında ihlal

Bu başlıkta 77 kararda 83 şikâyet var. 26'sında ihlal bulundu, 25'i açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 10'unda ihlal olmadığına karar verildi. İhlal bulunan şikâyetlerin 19'unda yeniden yargılamaya, 9'unda manevi tazminata hükmedildi.

Kümeler arasında belirgin farklar var: karar özetinde vakıf geçen 6 kararın 5'inde, baro ya da avukat geçen 5 kararın 4'ünde, siyasi parti geçen 10 kararın 4'ünde ihlal bulundu. Buna karşılık sendika geçen 17 kararın yalnızca 1'inde, terör örgütü geçen 21 kararın 5'inde ihlal var.

Siyasi partiler

Süresi içinde il ve ilçe kongrelerini yapmayan bir partinin il ve ilçe teşkilatlarının kendiliğinden sona erdiği, valilik ve kaymakamlıkların talebiyle sulh hukuk mahkemelerince tespit edilmişti. Genel Kurul, siyasi parti tüzel kişiliğinin dağılma hâlinin tespitinin münhasıran Anayasa Mahkemesinin yetkisinde olduğunu ve bu tespit kararlarının kanunilik şartını karşılamadığını belirterek siyasi örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi (Halkın Kurtuluş Partisi (3) [GK], B. No: 2019/30833, 27/9/2023, §§ 41–43).

Anayasa memurların parti üyeliğini yasaklıyor; ama bu yasağın uygulanma biçimi de denetleniyor. Bir siyasi partiye üye olduğu için devlet memurluğundan çıkarılan öğretmen için Genel Kurul, üyeliğin kabul edilemez sonuçlar doğurduğunun somut olarak gösterilmediğini, başvurucuya istifa için süre tanınması ya da parti üyeliği ile memuriyet arasında tercih imkânı verilmesi gibi seçeneklerin düşünülmesi gerektiğini belirterek ihlal buldu; dört üye karşı oy kullandı (Ali Kuş [GK], B. No: 2017/27822, 10/2/2022, §§ 49–51).

Dernek faaliyetleri ve ceza davası

Yasal bir gençlik derneği içindeki faaliyetleri ve derneğin etkinliklerine katılması da delil gösterilerek terör örgütü üyeliğinden mahkûm edilen başvurucu için Mahkeme, ilk derece mahkemesinin bu faaliyetlerin örgütün hiyerarşik yapısına bilerek ve isteyerek katılım olduğunu gösteren bir bütünlük kurmadığını, böylece örgütlenme özgürlüğü üzerinde haksız bir caydırıcı etki oluşturduğunu belirterek ihlal buldu (Ahmet Urhan, B. No: 2014/13961, 9/10/2019, §§ 51–53).

Karşı örnek: Tunceli'de bir dernek kapsamındaki eylemleri de delil gösterilerek terör örgütü üyeliğinden mahkûm edilen başvurucular için Mahkeme, ilk derece mahkemesinin toplumun terörsüz bir ortamda yaşama hakkı ile başvurucuların hakları arasında adil denge kurduğunu belirterek ihlal bulmadı (Murat Kur ve Diğerleri, B. No: 2013/7604, 4/7/2019, §§ 72–74).

Darbe teşebbüsünden sonra KHK ile kapatılan bir derneğin yönetiminde geçmişte görev yapmış, ama 2015'te dernekten ayrılmış ve hakkındaki soruşturma kovuşturmaya yer olmadığıyla bitmiş başvurucunun bu üyelik gerekçesiyle ihalelere katılmaktan yasaklanmasında da ihlal bulundu; bölge idare mahkemesi üyeliğin darbe teşebbüsünden önce sona erdiği iddiasını hiç değerlendirmemişti (Aydın Top ve Fatih Top, B. No: 2020/232, 13/1/2026, §§ 40–42).

Avukatlar ve barolar

Bir iş adamları derneğine üye olduğu için TBB tarafından uyarma cezası verilen avukat için Mahkeme, örgütlenme özgürlüğü ile kamu hizmetinin düzgün işlemesi arasında adil denge kurulmadığını belirterek ihlal buldu (İnci Çiğdem Ertan, B. No: 2019/41440, 19/10/2023, §§ 40–42).

Trabzon Barosunun Ekim 2020'deki seçimli genel kurulu, toplantıdan bir gün önce İl Umumi Hıfzıssıhha Kurulu kararıyla iki ay ertelenmişti. Mahkeme, bu kararın dayandığı kanuni temelin öngörülebilir olmadığını belirterek kanunilik yönünden ihlal buldu (Berrak Pınar Alioğlu, B. No: 2021/17928, 23/10/2024, §§ 56–58).

Cemaat vakıfları

Din adamı oldukları için bir kilise vakfının yönetiminden çıkarılan başvurucuların davası, uzun bir yargılamanın sonunda esası incelenmeden görev yönünden sonuçlanmıştı; Mahkeme, süratle çözülmesi gereken bir davanın sürüncemede bırakıldığını belirterek ihlal buldu (Corc Kasapoğlu ve Niko Mavrakis, B. No: 2019/35842, 2/5/2023, §§ 48–50).

Bir cemaat vakfının yönetim kurulu seçimlerinin yapılması talebi de, seçimleri düzenleyecek yönetmelik çıkarılmadığı için uzun süre karşılanamamıştı. Mahkeme, devletin üzerine düşen düzenlemeyi yapmadığını ve başvurucuların haklarına erişimin imkânsız hâle geldiğini belirterek ihlal buldu (Efthymia Meentzlou ve Diğerleri, B. No: 2019/5202, 19/12/2023, §§ 35–37).

Sendika eylemi ve disiplin cezası

Sendikasının çağrısıyla iki gün göreve gitmeyen öğretmene alt sınırdan verilen aylıktan kesme cezası ise ihlal sayılmadı. Genel Kurul, sendikaların seslerini duyurmak için başka yolları bulunduğunu ve verilen cezanın kamu hizmetinin sürekliliği amacı karşısında orantısız olmadığını belirtti (Ahmet Parmaksız [GK], B. No: 2017/29263, 22/5/2019, §§ 91–93). Sendika hakkına ilişkin diğer kararlar sendika hakkı sayfasında ele alınıyor.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Size uygulanan yaptırımın dayanağı açık ve öngörülebilir bir kanun hükmü mü, yoksa bir kurul kararı ya da yönetmelik mi?
2. Kararı veren merci yetkili mi? (Örneğin parti tüzel kişiliğine ilişkin tespit Anayasa Mahkemesinin yetkisinde.)
3. Üyeliğinizin ya da faaliyetinizin somut olarak hangi zarara yol açtığı gösterildi mi?
4. Ceza davasında dernek faaliyetiniz delil yapıldıysa, mahkeme bunun örgütle bağını bütünlüklü biçimde açıkladı mı?
5. Üyeliğiniz ne zaman sona erdi? Bu tarih kararda tartışıldı mı?
6. Yaptırım alternatifleri (istifa süresi, daha hafif ceza) değerlendirildi mi?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin örgütlenme özgürlüğü altında "örgütlenme" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 10 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.