Silahların eşitliği, davanın taraflarından birinin diğerine göre açıkça dezavantajlı duruma düşürülmemesini; çelişmeli yargılama ise her tarafın karşı tarafın sunduğu delil ve görüşlerden haberdar olup bunlara itiraz edebilmesini gerektiriyor. Anayasa Mahkemesi bu ilkeleri Anayasa'nın 36. maddesindeki adil yargılanma hakkı kapsamında inceliyor. Ceza davaları ayrı bir sayfada anlatılıyor.
Bu sayfa, Anayasa Mahkemesinin Ekim 2026 başına kadar yayımladığı ve hukuk ya da idare davalarında silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama şikâyeti içeren 449 karara dayanıyor. Sonuçların hepsi sayıldı, belirleyici kararlar tek tek okundu. Her tespiti kararın paragrafıyla birlikte bulacaksınız.
Sonuçlar: dört şikâyetten birinde ihlal
449 kararda 490 şikâyet var ve 124'ünde ihlal bulundu (hukuk davalarında 65, idare davalarında 59). 302 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 28'i başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi. İhlal bulunan şikâyetlerin 119'unda yeniden yargılamaya hükmedildi.
Mahkemenin kendi başvuru konusu özetlerine göre ihlallerin 18'i infaz hâkimliği kararlarına karşı savcı itirazının bildirilmemesine, 14'ü vazife malullüğü davalarına, 11'i güvenlik soruşturmasına dayanan işlemlere karşı açılan davalara, 9'u süren davalara kanun değişikliğiyle müdahaleye ilişkin.
Gösterilmeyen belge: güvenlik soruşturması ve istihbarat
Kamu görevine atanmama işlemine karşı açılan davalarda mahkemeler bazen yalnızca idarenin sunduğu ve başvurucunun göremediği belgelere dayanıyor. Genel Kurul, maddi vakıaları açıklanmayan ve başvurucunun dayanağını bilmediği isnatlara itiraz etme imkânı tanınmadan, yalnızca idarenin istihbari bilgi notuyla hüküm kurulmasını ihlal saydı (İdris Ertaş [GK], B. No: 2018/21949, 20/5/2021, §§ 67–68).
Vergi müfettişliğine atanmayan bir başvurucu, kardeşleri ve babası hakkındaki bilgiler nedeniyle atanmadığını ancak kararla öğrenmişti; Bakanlığın sunduğu belgeler kendisine tebliğ edilmemişti. Mahkeme, hükme esas belgelere itiraz için etkin ve pratik imkân sağlanmadığını belirterek ihlal buldu (Rıdvan Batur, B. No: 2018/17680, 3/12/2020, §§ 40–42).
Toplanmayan ve incelenmeyen deliller
İspat için zorunlu bir delil toplanmadan dava reddedilirse taraf zayıf duruma düşüyor. İşitme kaybının askerlik görevinden kaynaklandığını ileri süren başvurucunun vazife malullüğü davası tıbbi inceleme yaptırılmadan reddedilmişti; tıbbi rapor olmadan bu iddianın ispatı mümkün olmadığı için silahların eşitliği ihlal edildi (Ahmet Korkmaz, B. No: 2014/16232, 25/1/2018, §§ 32–34).
10 Ekim 2015 Ankara Garı saldırısında mitingde bulunduğunu ve ruhsal bütünlüğünün bozulduğunu ileri süren başvurucunun manevi tazminat davası, olay yerinde bulunduğunun sabit olmadığı gerekçesiyle reddedilmişti; mahkeme başvurucunun sunduğu fotoğrafları ve sağlık belgelerini incelememişti. Genel Kurul, esasa etkili delillerin değerlendirme dışı bırakıldığını belirterek ihlal buldu (Tayfun Cengiz (2) [GK], B. No: 2018/466, 27/10/2022, §§ 39–43).
Bildirilmeyen itiraz
Karşı tarafın kanun yoluna başvurusu, aleyhe karar verilmesi ihtimalini doğuran esaslı bir usul işlemi. Hücre cezasına karşı şikâyeti infaz hâkimliğince kabul edilen hükümlü, Cumhuriyet savcısının itirazından haberdar edilmeden itiraz mercii şikâyeti kesin olarak reddetmişti; silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri ile gerekçeli karar hakkı ihlal edildi (İnan Gök, B. No: 2018/1936, 28/1/2021, §§ 51–53, 66).
Süren davaya kanunla müdahale
Yasama organı süren bir davanın sonucunu belirleyecek biçimde kanun çıkardığında Mahkeme, taraflardan birinin orantısız ve açık bir dezavantaja uğrayıp uğramadığına bakıyor (Çiğdem Aslan ve Diğerleri, B. No: 2015/4774, 7/3/2019, § 28). Emekli aylıklarındaki artış oranlarına ilişkin davalar sürerken yapılan kanun değişikliği, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihadına göre başvurucular lehine sonuçlanacak davaları aleyhe çevirmişti; ihlal bulundu (§§ 29–30).
Ret nedenleri
Şikâyetlerin büyük çoğunluğu açıkça dayanaktan yoksun bulunuyor. Örneğin işe iade davasında Yargıtayın ilk derece kararını ortadan kaldırıp davayı kesin olarak reddetmesi, kanunun öngördüğü bir yetki olduğu için tek başına ihlal sayılmadı (Bayram Özkaptanoğlu [GK], B. No: 2013/1015, 8/4/2015, §§ 50–52). Aynı kararda Yargıtayın başvurucunun tebliğe ilişkin esaslı iddiasını karşılamaması ise gerekçeli karar hakkının ihlali sayıldı (§§ 81–82).
Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?
- Mahkeme kararını dayandırdığı belgeleri gördünüz mü? Gizli ya da istihbari bir belge varsa içeriği size bildirildi mi?
- İddianızı ispat için zorunlu bir delil (tıbbi rapor, bilirkişi, kayıt) vardı da toplanmadı mı?
- Sunduğunuz fotoğraf, belge ya da rapor kararda tartışıldı mı?
- Karşı tarafın itiraz ya da istinaf dilekçesi size tebliğ edildi mi, cevap verebildiniz mi?
- Dava sürerken sonucu etkileyen bir kanun değişikliği yapıldı mı?
- Şikâyetiniz yalnızca kararın sonucuna mı yönelik, yoksa usule ilişkin bir eşitsizlik mi gösteriyor?
Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.
Bu sayfa nasıl hazırlandı?
Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin hukuk ve idare davaları için "silahların eşitliği ilkesi / çelişmeli yargılama ilkesi" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 449 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. İhlal kararları, Mahkemenin her karar için yazdığı başvuru konusu özetindeki ifadelere göre gruplandırıldı. Belirleyici 7 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.
Hukuk ve idare davalarında silahların eşitliği hakkında sık sorulan sorular
Güvenlik soruşturması nedeniyle atanmadım, dosyadaki belgeleri göremedim; bu ihlal mi?
Hükme esas alınan belge size gösterilmediyse ve içeriğine itiraz etme imkânı tanınmadıysa ihlal bulunabiliyor. Genel Kurul, yalnızca idarenin istihbari bilgi notuyla hüküm kurulmasını ihlal saydı.
Mahkeme bilirkişi incelemesi yaptırmadan davamı reddetti; ne yapabilirim?
İddianızın ispatı o incelemeye bağlıysa ve mahkeme bunu yaptırmadan reddettiyse, idareye karşı zayıf duruma düşürüldüğünüz kabul edilebiliyor; vazife malullüğü davasında tıbbi inceleme yaptırılmaması ihlal sayıldı.
Karşı tarafın itirazı bana tebliğ edilmeden karar verildi; bu ihlal mi?
Evet. Karşı tarafın kanun yolu başvurusu esaslı bir usul işlemi; size bildirilmeden aleyhinize karar verilmesi çelişmeli yargılama ilkesini ihlal ediyor.
Dava sürerken kanun değişti ve kaybettim; Anayasa Mahkemesi ne diyor?
Kanun değişikliği süren davayı bir taraf aleyhine sonuçlandıracak biçimde yapıldıysa ve bu öngörülebilir değilse silahların eşitliği ihlal edilmiş sayılabiliyor.
İhlal kararı ne sağlar?
İhlal bulunan şikâyetlerin 119'unda yeniden yargılamaya hükmedildi; yeniden yargılamada eksik usul işleminin tamamlanması gerekiyor.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.