Cezaevinde kötü muamele: Anayasa Mahkemesi kalabalık koğuş, kelepçe ve güç kullanımında ne diyor?

Sonuçlar: ret nedenleri ağır basıyor, ihlaller artıyor

342 kararda 388 şikâyet var ve 73'ünde ihlal bulundu. 126 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 102'si başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi, 39'unda ihlal olmadığına karar verildi.

İhlal kararları son iki yılda belirgin biçimde arttı: 2024'te 13, 2025'te 24, 2026'da şimdiye kadar 8 şikâyette ihlal bulundu. İhlal bulunan şikâyetlerin 60'ında manevi tazminata, 33'ünde yeniden soruşturmaya hükmedildi.

Kalabalık koğuş: 2024'ten beri ölçüt 3 m²

Genel Kurul 2024'te içtihadını güncelledi. AİHM'in İlerde ve diğerleri/Türkiye kararından sonra havalandırma bahçesi kişisel alan hesabına katılmıyor ve çok kişilik odalarda her mahpus için en az 3 m² zemin alanı aranıyor (Levent Cantekin [GK], B. No: 2019/34408, 9/10/2024, § 33). Önceki kararlarda ölçüt 4 m²'ydi ve bahçe de hesaba katılıyordu.

Kişisel alanın 3 m²'nin altına düşmesi güçlü bir ihlal karinesi. Bu karine ancak alan azalması kısa, küçük çaplı ve ara sıra olursa, koğuş dışında yeterli etkinlik varsa ve genel koşullar uygunsa çürüyor (§ 34). Levent Cantekin'in 102 gün ardışık olarak 3 m²'nin altında tutulması bu nedenle ihlal sayıldı (§§ 38–39).

2026'da da aynı ölçüt uygulanıyor: 422 gün kesintisiz olarak 3 m²'nin altında tutulan başvurucu için ihlal bulundu. Aynı kararda, 3 ile 4 m² arasındaki dönem için havalandırma, mutfak ve banyo imkânları gözetilerek ihlal bulunmadı (Mehmet Yıldırım, B. No: 2021/46011, 12/3/2026, §§ 25, 27, 33–34).

Önce infaz hâkimliği

Tutma koşullarına ilişkin şikâyetlerde infaz hâkimliğine başvuru, tüketilmesi gereken etkili bir yol. Kalabalık koğuş şikâyetini önce infaz hâkimliğine ya da başka bir yetkili mercie götürmeyen başvurucunun şikâyeti bu nedenle reddedildi (L.M. ve diğerleri, B. No: 2021/15509, 12/3/2026, §§ 19–21). Başvuru yollarının tüketilmemesi, bu alanda açıkça dayanaktan yoksunluktan sonra en sık görülen ret nedeni.

Kelepçeli tedavi

Hastaneye götürülen mahpusun kelepçesi, somut bir kaçma ya da zarar verme riski olmadan çıkarılmayınca sorun doğuyor. Doktorun istemesine rağmen jandarma kelepçeyi çıkarmadığı için röntgeni çekilemeyen ve tedavi edilmeden geri götürülen hükümlünün davasında Genel Kurul, böyle bir tehlikeye dair bulgu olmadığını belirterek kötü muamele yasağının hem maddi hem usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi (Leyla Akyıldız [GK], B. No: 2019/24131, 20/3/2025, §§ 68, 70). Beş üye bu sonuca katılmadı.

Güvenlik riski varsa bile, bunu karşılayacak başka seçeneklerin, örneğin tedavi odasının fiziksel özelliklerine göre alınabilecek önlemlerin, değerlendirilmesi gerekiyor. Kelepçeli tedavi iddiasında jandarmaların kimliğini tespit etmeyen, ifadelerini almayan ve kamera kaydını araştırmayan soruşturma etkisiz bulundu (Kürşat Soyaslan, B. No: 2021/41108, 21/4/2026, §§ 16–18).

Görevlilerin güç kullanması ve etkili soruşturma

Bir görevlinin kasıtlı eylemiyle yaralandığı iddiasında ivedi, bağımsız ve bütün delilleri toplayan bir ceza soruşturması yürütülmesi gerekiyor. Koğuş aramasında itiraz eden başvurucuya güç kullanılmasında Genel Kurul maddi ihlal bulmadı, ama savcılık başvurucunun ve görgü tanığı olabilecek mahpusların ifadesini almadığı için usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi (K.K. [GK], B. No: 2020/34532, 29/5/2024, §§ 35–37).

Suç duyurusundan sonra uzun süre hareketsiz kalan, kamera kayıtlarının silinmesine yol açan ve koğuştaki tanıkları dinlemeyen savcılığın üç yılı aşan soruşturması da etkisiz sayıldı (Ferhat Demirbaş, B. No: 2021/40764, 11/3/2026, §§ 15–17).

Buna karşılık görüntülerde vurmanın tespit edilemediği ve infaz koruma memurunun yaklaşık on saniye süren agresif tutumunun eşiği aşmadığı bir olayda ihlal bulunmadı (Barış Pehlivan [GK], B. No: 2020/17359, 12/12/2024, §§ 43, 45). Beş üye bu sonuca katılmadı.

Arama

Kötü muamele iddiasında bulunan kişi, muamelenin ağırlığını gösteren olgu ve delilleri zamanında sunmakla yükümlü. Cezaevine girişte zorla arandığını ileri süren ama iç çamaşırının çıkarıldığını ya da mahremiyetin sağlanmadığını hiçbir aşamada iddia etmeyen başvurucunun şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun bulundu (Bülent Özçan, B. No: 2022/2150, 18/2/2026, §§ 16–18).

Arama şikâyetinde verilen kararın tebliğini imzalamaktan kaçınan başvurucu için süre, imtina tutanağının tarihinden başlatıldı; başvurucunun aynı dönemde başka yedi tebligatı da imzalamadığı tespit edilmişti (Zana Mazak, B. No: 2021/58125, 18/6/2026, §§ 26–27).

Cezaevinde aile görüşü, haberleşme, yayın ve ifade kısıtlamaları cezaevinde haklar sayfasında; gözaltında kötü muamele yakalama ve gözaltında kötü muamele sayfasında anlatılıyor.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Koğuşta kişi başına düşen zemin alanı (havalandırma bahçesi hariç) ne kadardı, kaç gün sürdü? Kurumdan bu bilgiyi istediniz mi?
2. Şikâyetinizi önce infaz hâkimliğine götürdünüz mü, kararına itiraz ettiniz mi?
3. Kelepçeli muayene ya da tedavide somut bir güvenlik riski gösterildi mi, doktorun talebi tutanağa geçti mi?
4. Güç kullanımı iddiasında adli rapor alındı mı, savcılık sizin ve tanıkların ifadesini aldı mı, kamera kayıtlarını istedi mi?
5. Soruşturma ne kadar sürdü, savcılık hareketsiz kaldı mı?
6. Kararların tebliğini zamanında aldınız mı? Süre, tebliğ ya da imtina tarihinden işliyor.

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin kötü muamele yasağı altında "infaz kurumunda güç kullanımı", "infaz kurumunun fiziki koşulları", "tutulanın sağlık durumunun tutulmayla uyumsuzluğu", "çıplak/detaylı arama" ve "nakil aracının fiziki koşulları" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 342 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 10 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.