Kolluk şiddeti ve orantısız güç: Anayasa Mahkemesi hangi durumda ihlal buluyor?

Sonuçlar: 557 şikâyetin 238'inde ihlal

490 kararda 557 şikâyet var ve 238'inde ihlal bulundu. 107 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 92'si başvuru yollarının tüketilmemesi, 27'si süre aşımı nedeniyle reddedildi, 39'unda ihlal olmadığına karar verildi. "Diğer kötü muamele iddiaları" başlığı askerlik, cezaevi ve sağlık gibi kolluk dışı olayları da içeriyor.

İhlal bulunan şikâyetlerin 167'sinde manevi tazminata, 141'inde yeniden soruşturmaya, 41'inde yeniden yargılamaya hükmedildi. Tutarlar son yıllarda belirgin biçimde arttı: 2019'da 10.000 TL, 2020'de başvurucu başına 15.000 TL verilirken 2025'te 115.000 ve 200.000 TL, 2026'da 540.000 TL'ye hükmedildi (aşağıdaki kararlar).

Asgari eşik ve delil

Her güç kullanımı kötü muamele sayılmıyor. Muamelenin asgari bir ağırlık eşiğini aşması gerekiyor; süresi, fiziksel ve ruhsal etkileri, kişinin cinsiyeti, yaşı ve sağlık durumu dikkate alınıyor (Deniz Karadeniz ve Diğerleri [GK], B. No: 2014/18001, 6/2/2020, § 67). Adli muayene raporunda bedensel bir etki görünmeyen ve ruhsal etkiden de söz etmeyen başvurucunun şikâyeti bu nedenle açıkça dayanaktan yoksun bulundu (§§ 68–69).

İddianın delille desteklenmesi de gerekiyor. 1 Mayıs'ta Taksim'e yürümek isteyen başvurucular gaz ve tazyikli suya maruz kaldıklarını belirtmiş ama bundan nasıl etkilendiklerini açıklamamıştı; kötü muamele şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun bulundu, toplantı hakkı ise ihlal edildi (Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) ve Diğerleri [GK], B. No: 2016/14517, 12/10/2023, §§ 37–39).

Orantısız güç: biber gazı ve gaz fişeği

Bir siyasi partinin binasına asılan pankart indirilirken kolluk, kapalı alanda göz yaşartıcı gaz kullanmıştı. Genel Kurul bu gücü orantısız buldu, soruşturmanın da etkisiz olduğunu belirterek maddi ve usul yönünden ihlal kararı verdi (Deniz Karadeniz ve Diğerleri [GK], §§ 99, 102, 111).

Yakın mesafeden atılan gaz fişeğiyle yaralanmalar eziyet olarak nitelendirildi. Gezi Parkı gösterilerinde gözünden yaralanan başvurucu için Genel Kurul, muamelenin asgari eşiği aştığını ve eziyet niteliğinde olduğunu tespit etti (Erdal Sarıkaya [GK], B. No: 2017/37237, 17/3/2021, §§ 152–154). 2013'te işe giderken yüzüne gaz bombası isabet eden başvurucu için de devlet yaralanmadan sorumlu tutuldu; başvurucuya 540.000 TL manevi tazminat verildi (Selçuk Yıldız (2), B. No: 2022/17886, 3/3/2026, §§ 47, 49).

Etkili soruşturma: eksik adımlar

İhlal kararlarının önemli bir kısmı soruşturmanın nasıl yürütüldüğüyle ilgili.

• Varsayıma dayanan karar. Gösteriye müdahalede yaralanan başvurucunun şikâyetinde savcılık, başvurucunun bulunduğu grubun da şiddete karıştığı varsayımıyla kovuşturmaya yer olmadığına karar vermişti. Olayı aydınlatacak adımlar eksik bırakıldığı için ihlal bulundu ve 10.000 TL manevi tazminat verildi (Hasan Fırat [GK], B. No: 2015/9496, 31/10/2019, §§ 78–80, 91).
• Dinlenmeyen tanıklar. Konut aramasında yaralanan başvurucunun anlatımı ile kolluk tutanağı çelişiyordu; buna rağmen aramada hazır bulunanlar ve polislerin çoğu dinlenmemişti (Abdulkadir Karabulut ve Diğerleri, B. No: 2020/33868, 16/4/2025, §§ 34–35). Başvurucuya 115.000 TL manevi tazminat verildi (§ 40).
• İncelenmeyen görüntüler. Havalimanında güç kullanılarak uçağa bindirilen bir yabancının şikâyetinde savcılık tanıkları ve şüphelileri dinlemeden, kamera görüntülerini incelemeden idari soruşturmadaki delillerle yetinmişti; ihlal bulundu ve 200.000 TL manevi tazminat verildi (E.F.S.C., B. No: 2021/3248, 29/7/2025, §§ 35–36).

Soruşturma izni gerekmiyorsa istenemez. Gezi Parkı'nda yaralanan başvurucunun şikâyetinde savcılık kolluk görevlileri için soruşturma izni istemiş, izin verilmeyince şüpheliler hakkında soruşturma yapılmamıştı. Genel Kurul, izne tabi olmayan suçlar için izin prosedürünün işletilmesini ve bu yüzden soruşturma yapılmamasını başlı başına etkili soruşturma yükümlülüğünün ihlali saydı (Erdal Sarıkaya [GK], § 127). Soruşturma yaklaşık sekiz yılda tamamlanmamıştı (§ 130).

İhlal kararı, şüpheliler hakkında mutlaka dava açılması gerektiği anlamına gelmiyor; yeniden soruşturmada eksikliklerin giderilmesi gerekiyor (Abdulkadir Karabulut ve Diğerleri, §§ 38–39).

Anayasa Mahkemesi kararından sonra

Anayasa Mahkemesinin ihlal kararından sonra yürütülen soruşturma da denetleniyor. Bir başvuruda savcılık, kovuşturmaya yer olmadığı kararının kaldırılması için yaklaşık 1 yıl 4 ay beklemiş, bu sırada kolluk görevlilerine yöneltilen suçların zamanaşımı dolmuştu. Genel Kurul yeniden ihlal buldu (E.A.A. [GK], B. No: 2022/73603, 20/3/2025, §§ 29–30). Gaz bombasıyla yaralanan başvurucunun ikinci başvurusunda da, 2017'deki ihlal kararından sonra gaz atmaya yetkili polislerin kim olduğu yeterince araştırılmadığı için yeniden ihlal bulundu (Selçuk Yıldız (2), § 48).

Başvuru süresi

Kolluk görevlileri hakkında soruşturma izni verilmemesine itiraz edildiyse, bölge idare mahkemesinin kesin kararı başvuru yollarını tüketiyor. Savcılığın sonradan verdiği bir kararı bekleyen başvurucunun başvurusu otuz günlük süre geçtiği için reddedildi (Ayla Akat Ata [GK], B. No: 2014/221, 30/11/2017, §§ 23, 25).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Olaydan hemen sonra adli muayene raporu aldınız mı? Raporda yaralanma ve bulgular yazıyor mu?
2. Güç kullanımının sizi fiziksel ve ruhsal olarak nasıl etkilediğini şikâyette ve başvuruda açıkladınız mı?
3. Savcılık olay yerindeki tanıkları, işlemi yapan polislerin hepsini dinledi mi? Kamera görüntüleri istendi mi?
4. Savcılık soruşturma izni mi istedi? Şikâyet ettiğiniz eylem izne tabi bir suç mu?
5. Soruşturma izni verilmemesine itiraz ettiyseniz bölge idare mahkemesinin kararını hangi tarihte öğrendiniz?
6. Daha önce Anayasa Mahkemesinden ihlal kararı aldıysanız yeniden soruşturma ne zaman ve nasıl yürütüldü?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "diğer kötü muamele iddiaları" ve "toplantı ve gösteri yürüyüşüne güç kullanarak müdahale" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 490 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 9 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.