Konut dokunulmazlığı ve arama: Anayasa Mahkemesi hangi aramaları ihlal sayıyor?

Sonuçlar: 123 şikâyetin 3'ünde ihlal

Bu başlıkta 116 kararda 123 şikâyet var. Yalnızca 3'ünde ihlal bulundu, 3'ünde ihlal olmadığına karar verildi. 70'i açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 30'unda başvuru yollarının tüketilmediğine, 9'unda süre aşımına karar verildi.

Şikâyetlerin büyük kısmı, bir ceza soruşturmasında gözaltı ya da tutuklamayla birlikte yapılan aramalara ilişkin: karar özetinde arama geçen 84 kararın 52'si açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 23'ünde başvuru yollarının tüketilmediğine karar verildi. İhlal bulunan 3 kararın 2'si ceza soruşturmasındaki aramalara, 1'i idari bir denetime ilişkin.

Önce tazminat davası

Darbe teşebbüsünden sonra konutu, işyeri ve aracı aranan başvurucunun şikâyeti, aramanın hukukiliğinin CMK'nın 141. maddesine göre açılacak tazminat davasında incelenebileceği gerekçesiyle reddedildi. Mahkemeye göre bu dava, aramanın hukuka aykırı bulunması hâlinde tazminat da sağlayabilen etkili bir yol; tüketilmeden yapılan başvuru incelenemiyor (Salih Sönmez, B. No: 2016/25431, 28/11/2018, § 76). Somut olgularla temellendirilmeyen arama şikâyetleri ise açıkça dayanaktan yoksun sayıldı (Alparslan Altan [GK], B. No: 2016/15586, 11/1/2018, § 207).

Tanıksız arama

Uyuşturucu ihbarı üzerine savcının yazılı emriyle başvurucuların evinde arama yapılmış, ancak kanunun aradığı şekilde ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulmamıştı. Aramada ele geçirilen hassas terazi ve uyuşturucu mahkûmiyetin belirleyici delili oldu. Mahkeme, savcının yazılı emriyle yapılsa bile kanuni dayanağı olmayan aramanın özel hayata saygı ve konut dokunulmazlığı haklarını ihlal ettiğini, bu delillerin belirleyici biçimde kullanılmasının da yargılamanın hakkaniyetini zedelediğini belirtti. Yeniden yargılamaya ve her bir başvurucuya 15.000 TL manevi tazminata hükmetti (Mehmet Cengiz ve Rıdvan Cengiz, B. No: 2019/21704, 20/9/2023, §§ 76–78, 95). Hukuka aykırı delille kurulan mahkûmiyetler için hukuka aykırı delil sayfasına bakabilirsiniz.

Ölçüsüz arama ve tazminat

Hakkında konutu terk etmeme adli kontrolü uygulanan ve bu tedbiri annesinin evinde yerine getiren başvurucunun boş olan kendi evinin kapısı, eş zamanlı arama operasyonunda koçbaşıyla kırılmıştı. Çağrıldığında gece olmasına rağmen hemen gelmişti. Açtığı tazminat davasında maddi zararı karşılanmadı, manevi tazminat talebi hiç incelenmedi. Mahkeme, aramanın en az müdahaleyle uygulanması gerekliliğinin yerine getirilmediğini, doğan zararın yeterli ve adil biçimde tazmin edilmesi gerektiğini belirterek ihlal buldu (Ali Kaya, B. No: 2021/6080, 13/5/2025, §§ 45–49).

Arama kararı somut bir ihbara dayanıyor, aranacak kişi, yer, zaman ve neden açıkça belirtilmişse sonuç farklı. Uyuşturucu ticareti ihbarı üzerine evi ve aracı aranan başvurucuların tazminat davasının reddi ihlal sayılmadı (Ayşegül Çengel Kömür ve diğerleri, B. No: 2016/56228, 23/6/2020, §§ 67–69).

İşyerinde yerinde inceleme

Rekabet Kurumu uzmanları, başvurucu şirketin işyerinde hâkim kararı olmadan yerinde inceleme yapmıştı. Kanun, şirket incelemeyi engellemediği sürece hâkim kararı aramıyordu; Kurulun yerinde inceleme kararı gecikmesinde sakınca bulunan hâllerle sınırlı değildi ve yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulması da gerekmiyordu. Genel Kurul, bu uygulamanın Anayasa'nın 21. maddesindeki hâkim kararı güvencesine aykırı olduğunu belirterek ihlal buldu ve yapısal sorunun çözümü için kararı TBMM'ye bildirdi; iki üye karşı oy kullandı (Ford Otomotiv Sanayi A.Ş., §§ 62–67).

Çevre projeleri

Yaşadıkları bölgede yapılması planlanan hidroelektrik santrali için çevresel etki değerlendirmesi raporunun olumlu bulunmasından şikâyet eden başvurucular için ihlal bulunmadı; yargı makamları riskleri bilirkişi raporlarıyla kapsamlı biçimde araştırmıştı (Ahmet Bilgin ve diğerleri, B. No: 2015/11709, 12/12/2018, §§ 64–66).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Arama hâkim kararıyla mı, yoksa gecikmesinde sakınca bulunan hâl gerekçesiyle savcının yazılı emriyle mi yapıldı?
2. Aramada kanunun aradığı tanıklar, örneğin ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulunduruldu mu?
3. Aramada ele geçirilen deliller mahkûmiyetinizde belirleyici oldu mu ve bu itirazı derece mahkemelerinde ileri sürdünüz mü?
4. Aramanın hukuka aykırılığı ya da ölçüsüzlüğü için CMK'nın 141. maddesine göre tazminat davası açtınız mı?
5. Aramada kapı kırma gibi daha az zarar verecek yöntemler varken ağır bir yöntem mi kullanıldı?
6. Kesin kararın size tebliğinden itibaren otuz günlük başvuru süresine uydunuz mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "konut dokunulmazlığı" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 7 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.