Seçme, seçilme ve siyasi faaliyet hakkı: Anayasa Mahkemesi milletvekilleri, adaylar ve seçimler için ne diyor?

Sonuçlar: 99 şikâyetin 15'inde ihlal

Bu başlıkta 97 kararda 99 şikâyet var. 15'inde ihlal bulundu, 5'inde ihlal olmadığına karar verildi. En sık sonuç konu bakımından yetkisizlik: 37 şikâyet bu nedenle esasa girilmeden reddedildi. 24'ü açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 6'sında kişi bakımından yetkisizliğe, 5'inde başvuru yollarının tüketilmediğine karar verildi. İhlal bulunan şikâyetlerde 10 kez manevi tazminata, 8 kez yeniden yargılamaya hükmedildi.

İhlallerin hepsi üç gruptan geliyor:

• Tutukluyken milletvekili seçilen başvurucuların tahliye taleplerinin reddi: 2013 sonu ile 2014 başında verilen 6 karar.
• Milletvekili seçildikten sonra yargılamaya devam edilmesi ve Mahkemenin bu yöndeki ihlal kararının uygulanmaması: 6 karar.
• Milletvekili adayı olmak için görevinden ayrılan kamu görevlisinin göreve dönüşünün engellenmesi: 3 karar; aynı konuda 2 kararda ise ihlal bulunmadı.

Karar özetinde belediye, il genel meclisi ya da mahalli idare geçen 6 kararın ve Yüksek Seçim Kurulu geçen 6 kararın hepsi konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu.

Tutukluyken milletvekili seçilmek

Hakkındaki soruşturma seçimden çok önce başlamış ve tutuklu yargılanan başvurucu, Haziran 2011 seçimlerinde milletvekili seçildi; tahliye talepleri reddedildi. Mahkeme, seçilme hakkının seçildikten sonra milletvekili olarak parlamentoda bulunma hakkını da kapsadığını, mahkemelerin milletvekili seçilen başvurucunun kaçacağına ya da delilleri karartacağına dair inandırıcı somut olgu göstermediğini belirterek kişi hürriyetiyle bağlantılı olarak seçilme hakkının ihlal edildiğine karar verdi (Mustafa Ali Balbay, B. No: 2012/1272, 4/12/2013, §§ 111, 116, 134).

Mahkeme bu tür şikâyetlerde önce tutuklamanın kendisine bakıyor. Bir parti genel başkanının tutuklanmasının seçilme hakkını ihlal ettiği iddiasında Genel Kurul, tutuklama için inandırıcı delil ve tutuklama nedenleri bulunduğu, tedbirin ölçülü olduğu sonucuna vardığı için bu şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun buldu (Selahattin Demirtaş [GK], B. No: 2016/25189, 21/12/2017, §§ 199–201). Tutukluluğun hukukiliği ve süresi için uzun tutukluluk sayfasına bakabilirsiniz.

Seçildikten sonra yargılamaya devam: yasama dokunulmazlığı

Anayasa'nın 83. maddesine göre milletvekili, Meclis kararı olmadan yargılanamıyor. İstisnalardan biri, seçimden önce soruşturmasına başlanmış olmak kaydıyla Anayasa'nın 14. maddesindeki durumlar. Mahkemeler bu istisnaya dayanarak milletvekili seçilen sanıkların yargılamasını sürdürdü.

Genel Kurul ilk olarak, mahkûmiyet hükmü temyizdeyken yeniden milletvekili seçilen başvurucu hakkında yargılamanın sürdürülüp infaza geçilmesinin yasama dokunulmazlığını koruyan Anayasa hükmüne aykırı olduğunu ve seçilme hakkını ihlal ettiğini tespit etti (Kadri Enis Berberoğlu (2) [GK], B. No: 2018/30030, 17/9/2020, §§ 94, 124). İlk derece mahkemesi bu karara rağmen yargılamanın yenilenmesine yer olmadığına karar verince Genel Kurul, Anayasa'nın mahkemelere Anayasa Mahkemesi kararlarına direnme ya da bağlayıcılığını tartışma yetkisi vermediğini belirterek ikinci kez ihlal buldu (Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949, 21/1/2021, §§ 115–117).

Sosyal medya paylaşımı nedeniyle mahkûm edilen ve istinaf incelemesi sürerken milletvekili seçilen başvurucunun kararında Genel Kurul ilkeyi genişletti: mahkemeler dokunulmazlığın bulunmadığını tespit ederken yalnızca suçun 14. madde kapsamında olup olmadığına değil, Meclis usulünde arandığı gibi isnadın ciddiyetine de bakmalı. Derece mahkemeleri ve Yargıtay bu değerlendirmelerin hiçbirini yapmamıştı. İhlalin kaynağı, belirliliği ve öngörülebilirliği sağlayan anayasal ya da yasal bir düzenlemenin bulunmamasıydı; karar TBMM'ye de gönderildi ve 30.000 TL manevi tazminata hükmedildi (Ömer Faruk Gergerlioğlu [GK], B. No: 2019/10634, 1/7/2021, §§ 120–134).

Aynı ilke sonraki dosyalarda da uygulandı. Propaganda cezası ifade özgürlüğünü ihlal etmese bile milletvekili seçilen başvurucunun yargılanmaya devam edilmesi seçilme hakkını ihlal etti (Figen Yüksekdağ Şenoğlu ve diğerleri, B. No: 2016/39759, 30/3/2022, §§ 45, 89). Mahkûmiyeti temyizdeyken Mayıs 2023 seçimlerinde milletvekili seçilen başvurucu için de Genel Kurul, güvenceli bir düzenleme yapılmadıkça seçilen kişinin yasama dokunulmazlığından yararlanacağını belirterek seçilme hakkı ve kişi hürriyeti yönünden ihlal buldu; seçilme hakkı yönünden beş üye karşı oy kullandı. Yeniden yargılamaya, infazın durdurulmasına, tahliyeye ve 50.000 TL manevi tazminata hükmedildi (Şerafettin Can Atalay (2) [GK], B. No: 2023/53898, 25/10/2023, §§ 9, 107).

Aday olmak için görevden ayrılan kamu görevlileri

Kamu görevlileri milletvekili adayı olabilmek için görevlerinden ayrılmak zorunda. Kanun, aday ya da aday adayı olup seçilemeyenlerin seçim sonuçlarının ilanından sonraki bir ay içinde başvurarak göreve dönebilmesine imkân tanıyor (Ömer Faruk Eminağaoğlu, B. No: 2015/7352, 26/9/2019, § 60).

Aday adaylığından vazgeçen belediye avukatının göreve dönüş talebinin reddi ihlal sayılmadı: başvurucu, aday ya da aday adayı olmazsa göreve dönemeyeceğini bilebilecek durumdaydı (Mustafa Hamarat [GK], B. No: 2015/19496, 17/1/2019, §§ 63–66). Meslekten çekilip aday gösterilmeyen hâkimin mesleğe kabul edilmemesi de mahkemelerin bağımsızlığı ve tarafsızlığı amacıyla ihlal sayılmadı (Ömer Faruk Eminağaoğlu, §§ 61–72).

Göreve dönüş hakkı olan kişinin bu hakkı gerekçesiz daraltıldığında ise sonuç değişiyor. İstinaf aşamasında aday adaylığı başvurusunu gösteren belge sunan başvurucunun belgesi değerlendirilmeden talebinin reddi ihlal sayıldı (Saim Gökkoyun, B. No: 2019/3777, 13/4/2023, §§ 14–17). Şahsa bağlı müşavir kadrosundan aday olmak için istifa eden ve döndüğünde özlük hakları bir anda mühendis kadrosuna indirilen başvurucu için Genel Kurul, yeterli gerekçe olmadan eski görevin imkânlarından yoksun bırakmanın seçilme hakkının kullanılmasında caydırıcı etki doğurduğunu belirterek ihlal buldu ve 18.000 TL manevi tazminata hükmetti; beş üye karşı oy kullandı (Mehmet Demircioğlu [GK], B. No: 2020/35797, 14/9/2023, §§ 49–51).

Yerel seçimler ve Mahkemenin yetkisi

Belediye başkanı, belediye meclisi ve il genel meclisi üyeleri tutuklandıkları için siyasi faaliyette bulunma haklarının ihlal edildiğini ileri sürdüğünde Mahkeme, iddianın temelinin yasama organına değil yerel yönetimlere ilişkin olduğunu belirterek konu bakımından yetkisizlik kararı verdi (Abbas Çelik ve diğerleri, § 39).

Aynı sınır seçilen adayın göreve başlayamadığı durumlarda da uygulanıyor. OHAL kanun hükmünde kararnamesiyle kamu görevinden çıkarılmış olan ve Mart 2019 yerel seçimlerinde en yüksek oyu alan başvurucuya YSK mazbata vermedi. Mahkeme, belediye organlarının seçimine ilişkin iddiaların Sözleşme kapsamında bağımsız bir hak olarak değerlendirilmediğini belirterek başvuruyu yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez buldu (Zeyyat Ceylan, B. No: 2019/14426, 20/10/2020, §§ 10, 28–31). Kamu görevinden çıkarmanın kendisine ilişkin şikâyetler için KHK ile ihraç sayfasına bakabilirsiniz.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Şikâyetiniz TBMM seçimine mi ilişkin, yoksa belediye ya da il genel meclisi gibi yerel bir seçime mi? Yerel seçim şikâyetleri bu başlıkta incelenmiyor.
2. Milletvekili seçildikten sonra yargılamanın durması ve tahliye için açıkça talepte bulundunuz mu?
3. Mahkeme, dokunulmazlığın bulunmadığına karar verirken yalnızca suçun türüne mi baktı, yoksa isnadın ciddiyetini de değerlendirdi mi?
4. Aday olmak için istifa ettiyseniz aday ya da aday adayı olduğunuzu gösteren belgeniz var mı ve göreve dönüş başvurusunu bir aylık süre içinde yaptınız mı?
5. Göreve döndüğünüzde eski kadronuza ya da eşdeğer bir göreve mi atandınız, özlük haklarınız korundu mu?
6. Kesin kararın size tebliğinden itibaren otuz günlük başvuru süresine uydunuz mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere ve ihlal kararlarının tek tek incelenmesine göre ayrıldı. Belirleyici 13 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.