Uzun tutukluluğa karşı Anayasa Mahkemesine başvuru

Bu şikâyetler en çok nerede kaybediliyor?

Yayımlanan 747 kararda tutukluluğun süresine ilişkin 784 şikâyet var. Anayasa Mahkemesi bunların 76'sında ihlal buldu, 67'sinde ihlal olmadığına karar verdi, 87'sini açıkça dayanaktan yoksun saydı. En büyük grup ise usulden reddedilenler: 317 şikâyet başvuru yollarının tüketilmemesi, 130 şikâyet süre aşımı nedeniyle esasa girilmeden reddedildi.

Yani her on şikâyetten dördü, başvurucunun haklı olup olmadığı incelenmeden düşüyor. Bunun neredeyse tek nedeni, tahliyeden ya da hükümden sonra izlenmesi gereken yolun bilinmemesi. Aşağıdaki ilk bölüm bu yüzden süre hesabından önce başvurunun zamanını anlatıyor.

İhlal kararlarının büyük çoğunluğu 2013-2016 yıllarına ait. 2017'den sonra bu başlıkta yılda en çok iki ihlal kararı yayımlandı. Son yıllardaki ihlaller ağırlıkla azami sürenin açıkça aşıldığı ya da ev hapsinin uzun sürdüğü dosyalarda.

Ne zaman ve nereye başvurmalısınız?

Kural, Anayasa Mahkemesinin kararı verdiği gün sizin tutuklu olup olmadığınıza göre işliyor.

Tutukluluk sürüyorsa doğrudan başvurursunuz. Tutukluluğun devamı kararına itiraz edip itirazın reddini öğrendiğiniz günden itibaren otuz gün içinde başvurursunuz. Tazminat davası beklenmez; çünkü o dava size para kazandırabilir ama serbest bırakılma sağlamaz (Haşim Türker (2), § 24). Mahkeme, tutukluluğu devam eden başvurucular için bunu açıkça söylüyor (Mehmet Osman Kavala (2) [GK], B. No: 2020/13893, 29/12/2020, § 115).

Tahliye edildiyseniz önce CMK m. 141 davası açılır. Başvuruyu tutukluyken yapmış olsanız bile, Anayasa Mahkemesi karar vermeden tahliye edildiyseniz Mahkeme sizi tazminat davasına gönderiyor. Bu dava asıl ceza davasının bitmesini beklemeden açılabiliyor (Erkam Abdurrahman Ak, B. No: 2014/8515, 28/9/2016, §§ 61–62). Genel Kurul da aynı kuralı uyguluyor (M.T. [GK], B. No: 2018/10424, 4/6/2020, §§ 136–137). Davanın nasıl açılacağı haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılıyor.

İlk derece mahkemesi hüküm kurduysa da durum aynı. Mahkûmiyet hükmüyle birlikte suç isnadına bağlı tutukluluk sona erer; sonrası mahkûmiyete bağlı tutmadır (Ahmet Kubilay Tezcan, B. No: 2014/3473, 25/1/2018, § 26). Hükümden önceki sürenin uzunluğu için önce CMK m. 141 yolu tüketilir (§ 27). Hükümle birlikte verilen tutukluluk kararına itiraz ettiyseniz, suç isnadına bağlı döneme ilişkin şikâyet itirazın reddinden itibaren otuz gün içinde getirilmelidir (Mehmet Deniz Yıldırım [GK], B. No: 2014/1481, 1/6/2016, § 37).

Tazminat davasının süresi geçtiyse Mahkeme esası inceler. CMK m. 142'ye göre tazminat davası, hükmün kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde açılır. Anayasa Mahkemesi karar verirken bu süre size kusur yüklenemeyecek biçimde geçmişse, tazminat yolunu ulaşılabilir saymıyor ve şikâyeti esastan inceliyor (Bekir Akkaya, B. No: 2014/20387, 14/9/2017, § 28; Abdullah Sert, B. No: 2014/14752, 12/1/2017, § 28).

Azami süre nasıl hesaplanır?

CMK m. 102'ye göre ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk en çok iki yıl sürer. Bu süre zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir, ama uzatmalar dahil toplam süre beş yılı geçemez. 2017'de kanuna eklenen cümleyle, Türk Ceza Kanunu'ndaki devletin güvenliğine, anayasal düzene, millî savunmaya ve devlet sırlarına karşı suçlar ile terör suçlarında bu üst sınır yedi yıldır (Haşim Türker (2), §§ 27, 30). Kanundaki güncel süreler tutukluluk süresi yazısında.

Hesapta üç kural var:

1. Süre ilk gözaltı ya da tutuklama tarihinden başlar. Kural olarak tahliye ya da ilk derece hükmü tarihinde biter (Erkam Abdurrahman Ak, § 59).
2. İlk derece hükmünden bozma kararına kadar geçen süre sayılmaz; bozmadan sonra suç isnadına bağlı tutukluluk yeniden başlar ve o süre de eklenir (Abdullah Sert, § 35).
3. Aynı dosyadaki birden fazla suç için süre ayrı ayrı değil, tek olarak hesaplanır (Abdullah Akyüz [GK], B. No: 2013/9352, 2/7/2015, § 61). Bir suçtan tahliye edilip diğerinden tutukluluğun sürmesi de süreyi bölmez (Haşim Türker (2), § 30).

Bu kurallar sonucu doğrudan belirliyor. Bekir Akkaya'nın suç isnadına bağlı tutukluluğu 5 yıl 3 ayı geçmişti; Mahkeme ihlal buldu (Bekir Akkaya, § 38). Abdullah Sert ise yıllarca tutuklu kalmıştı, ama hüküm ile bozma arasındaki dönemler çıkarıldığında süre beş yılı doldurmuyordu (Abdullah Sert, § 38). Haşim Türker'in süresi bozmadan sonraki dönemle birlikte 8 yıl 2 ayı bulmuş, yedi yıllık sınır 10 Aralık 2024'te dolmuştu (Haşim Türker (2), § 32).

Makul süre: Mahkeme devam kararlarında neye bakıyor?

Azami süre dolmadıysa Anayasa Mahkemesi süreyi tek başına ölçmüyor; tutukluluğun devamına ilişkin kararların gerekçesine bakıyor. Başlangıçtaki tutuklama nedenleri bir süreye kadar yeterli olabilir, ama o süre geçtikten sonra uzatma kararlarında nedenlerin hâlâ sürdüğü gerekçesiyle gösterilmelidir (Murat Narman, § 63). Okunan kararlardan çıkan ölçütler şunlar:

• Gerekçe kişiye özgü olmalı. Belli bir süreden sonra mahkeme davanın genel durumunun yanında tutuklu kişinin özel durumunu da tartışmak zorunda (Serdar Ziriğ [GK], B. No: 2013/7766, 2/7/2015, § 41).
• Cezanın ağırlığı tek başına yetmez. Ağır ceza tehdidi kaçma riskini değerlendirirken bir unsurdur, ama tutukluluğu tek başına haklı göstermez (Engin Demir [GK], B. No: 2013/2947, 17/12/2015, § 67).
• Adli kontrolün neden yetmediği gösterilmeli. Tutukluluğun ölçülü sayılması için kararlarda daha hafif tedbirlerin neden yetersiz kaldığı tartışılmalı (Halas Aslan, B. No: 2014/4994, 16/2/2017, § 79).
• Yargılama özenle yürütülmeli. Gerekçeler ilgili ve yeterli olsa da Mahkeme, tutuklu bir dosyada gösterilmesi gereken özenin gösterilip gösterilmediğine ayrıca bakıyor (Hüseyin Burçak, B. No: 2014/474, 3/2/2016, § 60).

Ağır suçlamalar ve karmaşık dosyalar daha uzun bir süreyi haklı kılabiliyor. İki kişinin öldürülmesi suçlamasıyla tutuklanan Hüseyin Burçak'ın dosyasında davanın karmaşıklığı ve delillere ulaşmadaki güçlük belirleyici oldu (§ 63). Organize suç soruşturmalarında Mahkeme, kişi hürriyetinin bu suçlarla mücadeleyi aşırı güçleştirecek biçimde yorumlanmaması gerektiğini hatırlatıyor (Ali Sarıpınar [GK], B. No: 2013/5973, 17/12/2015, § 68).

Kaç yıl makul sayılıyor?

Sabit bir sınır yok. Aşağıdaki tablo, okunan kararlardaki süreleri ve sonuçları gösteriyor; aynı süre farklı sonuç doğurabiliyor.

Gamze Erol'un 2 yıl 1 ay 29 günlük tutukluluğu, suçlama ve ceza miktarı gözetilerek makul bulundu (Gamze Erol, § 48). Halas Aslan'ın 2 yıl 4 aylık tutukluluğunda gerekçeler ilgili ve yeterli, yargılama özenliydi (Halas Aslan, § 90). Kavala (2) kararında Genel Kurul yaklaşık 2 yıl 10 ayı makul buldu; yedi üye karşıoy kullandı (Mehmet Osman Kavala (2), § 137).

Aynı gün, aynı süre, farklı sonuç

Genel Kurul 17 Aralık 2015'te iki dosyada karar verdi. İkisinde de tutukluluk iki yılı biraz geçmişti ve tahliye talepleri aynı kalıp gerekçelerle reddedilmişti.

Engin Demir, BDP Siyaset Akademisi'ndeki eğitim faaliyetleri nedeniyle terör örgütü yöneticiliği suçlamasıyla 2 yıl 2 ay 28 gün tutuklu kaldı. Mahkeme, derece mahkemesinin kişisel durumu dikkate almadan genel ifadelerle tahliye taleplerini reddettiğini tespit etti (Engin Demir, § 65). Devam kararları yeni bir unsura değinmiyordu ve tutukluluğun siyasi faaliyet üzerindeki caydırıcı etkisi de gözetildi (§ 68). Sonuç: ihlal.

Ali Sarıpınar ise 2 yıl 3 ay 19 gün tutuklu kaldı (Ali Sarıpınar, § 70). Genel Kurul suçun niteliğini, soruşturulan kişi sayısını ve soruşturmanın kapsamını belirleyici buldu (§ 73). Sonuç: ihlal yok; ama beş üye karşıoy kullandı (§ 74).

Bu iki karar, süre ve gerekçe benzer olsa da suçlamanın niteliğinin ve dosyanın kapsamının sonucu değiştirebildiğini gösteriyor. Engin Demir'de suçlama siyasi faaliyete dayandığı için Mahkeme tutukluluğun bu faaliyet üzerindeki caydırıcı etkisini de hesaba kattı; Sarıpınar'daki beş karşıoy ise çizginin ne kadar ince olduğunu gösteriyor.

Ev hapsi de uzun sürebilir

Konutu terk etmeme yükümlülüğü tutuklamanın seçeneğidir ve yalnızca Anayasa'nın tutuklama için öngördüğü amaçlarla, özellikle kaçmayı önlemek için verilebilir (Muhammet Enes Sezgin, B. No: 2020/14085, 19/1/2022, § 52). Bu yüzden ev hapsinin süresi de tutukluluk gibi denetleniyor.

Muhammet Enes Sezgin tedbir kararı verildiğinde çocuktu ve 16 ay 3 gün ev hapsinde kaldı (§ 50). Tedbire karar veren hâkimlik, kaçma şüphesi uyandıran olgu bulunmadığını kararında kendisi yazmıştı (§ 53). Tedbirin kaldırılması talebine iki duruşmada karar verilmedi (§ 54). Anayasa Mahkemesi ihlal buldu ve 30.000 TL manevi tazminata hükmetti (§§ 55, 59). Ev hapsinin hukukiliği tutuklamaya karşı bireysel başvuru sayfasında anlatılıyor.

İhlal kararı size ne kazandırır?

İhlal bulunan 76 şikâyetin 50'sinde Mahkeme manevi tazminata hükmetti; 23'ünde yalnızca ihlali tespit etti, 8'inde serbest bırakılmaya karar verdi. Tazminat tutarları kararın tarihine göre çok değişiyor: 2014 ve 2015 kararlarında ortanca tutar 5.000 TL'ydi. Bekir Akkaya'ya 2017'de 18.000 TL, Muhammet Enes Sezgin'e 2022'de 30.000 TL ödendi. Haşim Türker'e ise 2026'da 250.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verildi (Haşim Türker (2), § 39).

Tutukluluk sürüyorsa ihlal kararı serbest bırakılmanın yolunu açıyor. Haşim Türker hâlâ tutukluydu; Mahkeme kararın bir örneğini ihlalin sonuçlarının giderilmesi için yargılamayı yürüten mahkemeye gönderdi (§ 38).

Tazminatı istemeniz gerekiyor. Murat Narman ve Engin Demir tazminat istememişti; her iki dosyada da tazminata hükmedilmedi (Murat Narman, § 75; Engin Demir, § 74). Maddi tazminat için zararı belgelemek gerekiyor; belge sunmayan başvurucunun maddi tazminat talebi reddedildi (Yavuz Pehlivan ve diğerleri [GK], B. No: 2013/2312, 4/6/2015, § 93).

Başvurmadan önce dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Anayasa Mahkemesinin karar vereceği tarihte tutuklu olacak mısınız, yoksa tahliye mi edildiniz? Tahliye edildiyseniz ya da hüküm kurulduysa önce CMK m. 141 davası gerekiyor.
2. Suç isnadına bağlı geçen süreleri toplayın: ilk derece hükmü ile bozma arasındaki dönemleri çıkarın, bozmadan sonraki dönemleri ekleyin. Beş ya da yedi yıllık sınırı aşıyor mu?
3. Tutukluluğun devamı kararları size özgü bir olgudan söz ediyor mu, yoksa her dosyada kullanılan kalıp cümlelerden mi oluşuyor?
4. Kararlarda adli kontrolün neden yetmediği tartışılmış mı?
5. Suçlama ifade, basın ya da siyasi faaliyete mi dayanıyor?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilirsiniz. Kesin süre hesabı için bireysel başvuru süresi aracını kullanabilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "tutukluluk (süre)" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 747 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 19 karar tek tek okundu: Genel Kurul kararları, en çok atıf alan kararlar, aynı türde biri ihlal biri ret olan karar çiftleri ve yakın tarihli ret örnekleri. Metni yalnızca Mahkemenin sitesinde görüntülenebilen eski kararlar oradan alındı. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.