Polis, durdurduğu aracın dışarıdan bakıldığında içi görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemez; yalnız el ile dıştan kontrol yapabilir (PVSK m. 4/A). Bagaj, torpido, çanta ve üst araması için sulh ceza hâkiminin önleme araması kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emri gerekir (PVSK m. 9). Belirli bir suçun işlendiği şüphesi doğduktan sonra ise önleme araması kararına dayanılamaz; CMK'ya göre adli arama kararı veya savcının yazılı emri gerekir. Yargıtay bu kurala aykırı aramada bulunan delilleri hükme esas almıyor.

Bu yazı, yol kontrolünde ve kalabalık yerlerde sık karşılaşılan üç yetkiyi birbirinden ayırır: durdurma, önleme araması ve adli arama. Konut ve işyerinde yapılan adli arama arama kararı yazısında anlatılır.

Üç yetki

Durdurma, önleme araması ve adli arama

Durdurma ve kimlik sormaÖnleme aramasıAdli arama
DayanakPVSK m. 4/APVSK m. 9CMK m. 116-119
Ne zaman?Suçu veya tehlikeyi önlemek, kaçan faili yakalamak, aranan kişiyi tespit etmek için polisin makul bir sebebi varsaTehlikenin veya suçun önlenmesi amacıyla, belirli bir suç şüphesi olmadanBelirli bir suçun işlendiğine dair makul şüphe varsa
Kim karar verir?PolisSulh ceza hâkimi; gecikmede sakınca varsa mülki amirin yazılı emriHâkim; gecikmede sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri
Neler yapılabilir?Kimlik ve belge sorma, el ile dıştan kontrol. Elbise çıkartılamaz, aracın içi görünmeyen bölümleri açtırılamazÜst, araç, özel kâğıt ve eşya araması; kararda yazılı yer, zaman ve kapsamla sınırlıŞüphelinin üstü, eşyası, konutu, işyeri ve aracı
Konut ve kapalı işyeriHayırHayırEvet, kanundaki şartlarla

Durdurma: kimlik sorulur, araç açtırılmaz

  • Amaç ve makul sebep: polis kişileri ve araçları; suç veya kabahatin işlenmesini önlemek, kaçan faillerin yakalanmasını sağlamak, hakkında yakalama emri veya zorla getirme kararı bulunanları tespit etmek ya da bir tehlikeyi önlemek için durdurabilir. Bunun için polisin tecrübesine ve durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebep gerekir; süreklilik arz eden ve keyfî durdurma yapılamaz (PVSK m. 4/A).
  • Yapılabilecekler: durdurma sebebi bildirilir, sorular sorulabilir, kimlik ve bulundurulması gereken belgeler istenebilir. Durdurma, gereken süreden uzun süremez (m. 4/A).
  • Sınır: silah veya tehlikeli eşya şüphesi varsa polis gerekli tedbiri alır; ancak elbisenin çıkarılmasını veya aracın dışarıdan bakıldığında içi görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemez, el ile dıştan kontrol yapabilir (m. 4/A).
  • Anayasa Mahkemesi: kolluk amirinin yazılı veya sözlü emriyle kişinin üstü, eşyası ve aracının içi görünmeyen bölümlerinin aranmasına izin veren cümle iptal edildi (E. 2015/41, K. 2017/98, 4.5.2017; iptal Resmî Gazete'de yayımlandığı 3.8.2017'den altı ay sonra yürürlüğe girdi).
Önleme araması

Önleme araması kararı neleri içermeli, nerede yapılabilir?

Polis, tehlikenin veya suç işlenmesinin önlenmesi amacıyla sulh ceza hâkiminin kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arar (PVSK m. 9). Arama talebinde makul sebepler gerekçeleriyle gösterilir; karar veya emirde şunlar yazılır:

  1. aramanın sebebi,
  2. aramanın konusu ve kapsamı,
  3. aramanın yapılacağı yer,
  4. aramanın yapılacağı zaman ve geçerli olacağı süre.

Yapılabileceği yerler: toplantı ve gösteri yürüyüşü yerleri ve çevresi; genel kurul toplantılarının yakın çevresi; halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerler; eğitim kurumlarının içi, çevresi, giriş ve çıkışları (kanundaki koşullarla); umumi veya umuma açık yerler; toplu taşıma araçları ve seyreden taşıtlar. Konutta, yerleşim yerinde, kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması yapılamaz. Spor karşılaşması, miting, konser, festival ve ani toplulukların oluştuğu hâllerde gecikmesinde sakınca bulunduğu kabul edilir. Polisin güvenliğini sağladığı bina ve tesislere girişte ise karar aranmaksızın cihazla ve gerektiğinde elle kontrol yapılabilir. Aramanın sonucu, kararı veya emri veren merciye tutanakla bildirilir (m. 9).

Suç şüphesi doğduysa önleme araması kararı yetmez

Yargıtay 20. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulunun kararlarına da atıf yaparak şu ilkeyi uyguluyor: Adli arama kararı gerektiren bir olayda önleme araması kararına dayanılarak yapılan arama hukuka aykırıdır ve bu aramada bulunan deliller hükme esas alınamaz (Anayasa m. 38/6; CMK m. 206/2-a, 217/2, 289/1-i).

  • Sanığın bir araçtaki kişilere beyaz kâğıda sarılı bir madde verdiği görülünce belirli bir suç şüphesi doğmuştu; adli arama kararı alınmadan, yedi gün önce verilmiş önleme araması kararına dayanılarak sanığın üzeri arandı. Bulunan uyuşturucu hukuka aykırı delil sayıldı ve hüküm bozuldu (E. 2015/567, K. 2015/489, 7.5.2015).
  • Gelen ihbar üzerine, iki gün önce verilmiş önleme araması kararıyla sanıkların üzeri arandı; bu arama da hukuka aykırı bulundu (E. 2015/14745, K. 2016/3945, 20.6.2016).
  • Hakkında ihbar bulunan sanığın, savcıya haber verilmeden önleme araması kararına dayanılarak iç çamaşırında arama yapılmıştı; Daire adli arama kararı veya yazılı emir bulunup bulunmadığının araştırılmasını istedi (E. 2017/357, K. 2017/4801, 2.10.2017). Hakkında yürütülen bir soruşturma bulunan sanık için de aynı araştırma istendi (E. 2015/16465, K. 2016/1603, 21.3.2016).

Tartışmalı alan: Önceden belirli bir şüphe olmadan, önleme araması kararıyla yapılan rutin otobüs ve bagaj kontrollerinde bulunan uyuşturucuya dayanan mahkûmiyetleri Daire çoğunluğu onadı; ancak karşı oylar, suç şüphesi doğduğu anda savcıya haber verilip adli arama kararı veya emri alınması gerektiğini savundu (E. 2017/1862, K. 2019/6825, 4.12.2019; E. 2017/5935, K. 2020/145, 7.1.2020).

Hukuka aykırı delilin genel sonuçları hukuka aykırı delil yazısında anlatılır.

Uygulama

Arama sırasında ve sonrasında

  1. Dayanağı sorun: durdurmada mısınız, yoksa bir önleme araması kararı veya emri mi var? Durdurmada aracın içi görünmeyen bölümlerini açmanız istenemez.
  2. Fiilen karşı koymayın; itirazınızı sözlü olarak bildirin ve tutanağa yazdırılmasını isteyin.
  3. Tutanağı isteyin: önleme aramasının sonucu tutanakla karar merciine bildirilir (PVSK m. 9); tutanağın bir örneğini talep edin ve aramanın saatini, yerini ve aranan yerleri not edin.
  4. Dosyada kontrol edin: hakkınızda soruşturma açıldıysa avukatınız önleme araması kararının aslını veya onaylı örneğini, kararın yer, zaman ve süre sınırını ve aramadan önce bir ihbar veya belirli bir şüphe bulunup bulunmadığını incelesin. Şüphe önceden varsa adli arama kararı veya savcının yazılı emri aranır.
Sık sorulanlar

Önleme araması hakkında sık sorulan sorular

Önleme araması nedir?

Bir suçun işlenmesini veya bir tehlikeyi önlemek amacıyla, henüz belirli bir suç şüphesi yokken yapılan aramadır. Polis, sulh ceza hâkiminin kararıyla ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin yazılı emriyle kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını arar (Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu m. 9).

Önleme araması kararını kim verir?

Sulh ceza hâkimi verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amir (vali veya kaymakam) yazılı emir verebilir. Spor karşılaşması, miting, konser, festival ve ani toplulukların oluştuğu hâllerde gecikmesinde sakınca bulunduğu kabul edilir (PVSK m. 9).

Polis durdurduğunda aracımı arayabilir mi?

Durdurma sırasında polis, silah veya tehlikeli eşya şüphesi varsa gerekli tedbirleri alabilir; ancak elbisenin çıkarılmasını veya aracın dışarıdan bakıldığında içi görünmeyen bölümlerinin açılmasını isteyemez, yalnız el ile dıştan kontrol yapabilir (PVSK m. 4/A). Kolluk amirinin emriyle araç içi arama yapılmasına izin veren hüküm Anayasa Mahkemesince iptal edildi (E. 2015/41, K. 2017/98).

Önleme aramasında bagaj ve torpido aranır mı?

Geçerli bir önleme araması kararı veya emri varsa evet: Kanun aramanın kişilerin üstlerini, araçlarını, özel kâğıtlarını ve eşyasını kapsadığını söyler. Kararda aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yeri, zamanı ve süresi yazılı olmalıdır; bu sınırların dışındaki arama kararla örtülmez (PVSK m. 9).

Önleme araması ile adli arama arasındaki fark nedir?

Önleme araması henüz belirli bir suç şüphesi yokken suçu önlemek için yapılır. Belirli bir suçun işlendiğine dair şüphe doğduğunda ise CMK m. 116-119'a göre hâkim kararı veya gecikmede sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle adli arama yapılır. Yargıtay, ihbar veya gözlemle suç şüphesi doğduktan sonra önceden alınmış önleme araması kararına dayanılarak yapılan aramayı hukuka aykırı sayıyor (20. CD, E. 2015/14745, K. 2016/3945).

Önleme araması evde yapılabilir mi?

Hayır. Konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan işyerlerinde ve eklentilerinde önleme araması yapılamaz (PVSK m. 9). Bu yerlerde ancak CMK'ya göre adli arama yapılabilir (CMK m. 116-119).

Hukuka aykırı aramada bulunan uyuşturucu delil olur mu?

Hayır. Hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delil hükme esas alınamaz (Anayasa m. 38/6; CMK m. 206/2-a, 217/2). Yargıtay, adli arama kararı alınmadan önleme araması kararına dayanılarak yapılan aramada bulunan uyuşturucunun hem suçun konusu hem delili olarak hükme esas alınamayacağını belirtti (20. CD, E. 2015/567, K. 2015/489).

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 2559 sayılı Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu m. 4/A ve 9
  2. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 116-119, 206 ve 217
  3. Anayasa Mahkemesi, E. 2015/41, K. 2017/98, 4.5.2017 (RG 3.8.2017)
  4. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2015/567, K. 2015/489, 7.5.2015
  5. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2015/16465, K. 2016/1603, 21.3.2016
  6. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2015/14745, K. 2016/3945, 20.6.2016
  7. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2017/357, K. 2017/4801, 2.10.2017
  8. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2017/1862, K. 2019/6825, 4.12.2019
  9. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2017/5935, K. 2020/145, 7.1.2020