Din özgürlüğü: Anayasa Mahkemesi başörtüsü, cezaevi ve dinî topluluk kararlarında ne diyor?

Sonuçlar: 74 şikâyetin 11'inde ihlal

Bu başlıkta 70 kararda 74 şikâyet var. 11'inde ihlal bulundu, 1'inde ihlal olmadığına karar verildi. En sık sonuç başvuru yollarının tüketilmemesi: 28 şikâyet bu nedenle reddedildi. 17'si açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 8'inin ayrıca incelenmesine yer olmadığına karar verildi. İhlal bulunan şikâyetlerde 8 kez manevi tazminata, 3 kez yeniden yargılamaya hükmedildi.

Sonuçlar konuya göre çok farklı:

• Başörtüsü ya da dinî kıyafet nedeniyle yapılan müdahalelere ilişkin 4 kararın dördünde de ihlal var.
• Karar özetinde ceza infaz kurumu, tutuklu ya da hükümlü geçen 16 kararın 4'ünde ihlal bulundu.
• Karar özetinde dinî cemaat, vakıf, kilise, cemevi ya da ibadethane geçen 11 kararın 2'sinde ihlal var.
• Cizre'deki sokağa çıkma yasakları sırasında ölenlerin cenaze ve defnine ilişkin 17 kararın hepsi başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi.

Başörtüsü

Mahkemenin bu alandaki ilk kararı, başörtülü avukatın duruşmaya kabul edilmemesine ilişkin. Hâkim, başörtüsü nedeniyle duruşmayı yapmamış, ertelemiş ve müvekkile başka bir avukat tutması için süre vermişti. Genel Kurul, bu müdahalenin kanunilik şartını sağlamadığını, başörtüsünün başkalarının haklarına engel ya da toplumsal gerilim kaynağı olduğuna dair hiçbir somut veri bulunmadığını belirterek din ve vicdan özgürlüğü ile ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar verdi (Tuğba Arslan [GK], B. No: 2014/256, 25/6/2014, §§ 99, 153).

Başörtüsü yasağının geçmişteki sonuçları da inceleniyor. Başörtüsüyle derslere alınmadığı için üniversiteyle ilişiği kesilen ve sonra Af Kanunu ile mezun olan öğrenciden, mecburi hizmet karşılığı aldığı bursun geri istenmesi din özgürlüğü ve eğitim hakkı yönünden ihlal sayıldı (Sara Akgül [GK], B. No: 2015/269, 22/11/2018, §§ 114–116). Başörtüsü nedeniyle devlet memurluğundan çıkarılan başvurucu için Mahkeme, memura uygulanabilecek en ağır disiplin yaptırımının orantılı olmadığını belirterek 20.000 TL manevi tazminata hükmetti (B.S., B. No: 2015/8491, 18/7/2018, §§ 103–105).

Cezaevinde din özgürlüğü

Tutuklunun kendi Kur'an-ı Kerim nüshasını yanında bulundurma talebi kurum güvenliği gerekçesiyle reddedilmişti. Mahkeme, kutsal kitabın dayanak gösterilmeden ve kişiselleştirme yapılmadan kategorik olarak güvenlik tehlikesi sayıldığını, idarenin en azından ücreti karşılığında kurum aracılığıyla kitap edinme imkânı bile sağlamadığını belirterek ihlal buldu (Ahmet Sil, B. No: 2017/24331, 9/5/2018, §§ 50–52).

Mahkeme sonraki kararda bu ilkeyi açıkça ifade etti: güvenlik için meşru bir menfaat yoksa kutsal kitaplar mahpusların odalarında bulundurabileceği kitap sayısına dahil edilmemeli. Kutsal kitabı süreli ve süresiz yayın sınırına dahil edilen hükümlü için ihlal kararı verildi ve 30.000 TL manevi tazminata hükmedildi (Guvanch Saparmadov, B. No: 2020/26196, 11/6/2025, §§ 18–20).

Din görevlisiyle görüşme talebi için sonuç farklı. Dinini daha iyi öğrenmek için bir din adamıyla görüşmek isteyen tutuklunun talebinin reddi ihlal sayılmadı. Mahkemeye göre başvurucunun katlandığı külfet zorunlu bir ibadeti yapamamak değil, dinini öğrenmenin birçok yolundan birine erişememekti (Murat Kalkan, B. No: 2017/21904, 11/12/2018, §§ 60–62). Cezaevindeki diğer haklar için cezaevinde haklar sayfasına bakabilirsiniz.

Dinî topluluklar ve vakıflar

Türkiye Ermenileri Patriği görevini yapamayacak kadar hastalanınca yeni patrik seçimi istendi. Valilik bu talebi zımnen reddetti ve patrik genel vekili seçimine izin verdi. Genel Kurul, dinî bir topluluğun liderinin seçimine müdahalenin zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaçla gerekçelendirilmesi gerektiğini belirterek ihlal buldu; dört üye karşı oy kullandı (Levon Berç Kuzukoğlu ve Ohannes Garbis Balmumciyan [GK], B. No: 2014/17354, 22/5/2019, §§ 17, 130–131).

Merkezi yurt dışında bulunan dinî amaçlı bir vakfa Türkiye'de şube açma izni, yalnızca vakıf başkanının bazı dinî yorumlarının toplumun temel değerleriyle çeliştiği gerekçesiyle verilmemişti. Mahkeme, devletin bu tür vakıfların zararlı faaliyetlerini denetleyebileceğini, ama bu denetimin inançların toplumca kabul görüp görmediğinin değerlendirilmesi olamayacağını belirterek din özgürlüğü çerçevesinde dernek kurma hakkının ihlal edildiğine karar verdi (International Mihr Foundation, B. No: 2016/9302, 18/10/2023, §§ 61–63).

Hac ve yabancılar

OHAL döneminde pasaportuna tahdit konulan başvurucuya ve ailesine sekiz yıl sonra hac kurası çıkmış, ancak tahdit kaldırılmadığı için hacca gidememişti. Mahkeme, tedbirin yüklediği külfet ile amacı arasında adil denge kurulduğunun gerekçelendirilmediğini belirterek ihlal buldu ve 50.000 TL manevi tazminata hükmetti (Murat Aydın (2), B. No: 2020/24924, 3/5/2023, §§ 51–53). Pasaport tahdidinin genel sonuçları için yurt dışı çıkış yasağı sayfasına bakabilirsiniz.

Misyonerlik faaliyetlerinden söz eden istihbarat raporlarına dayanılarak haklarında ülkeye girişi ön izne bağlayan N-82 kodu uygulanan yabancılar için ise Genel Kurul, devletin yabancıların girişi ve sınır dışı edilmesindeki geniş takdir yetkisini vurguladı. Başvurucular Türkiye'de inançlarının gereğini yerine getirirken engellendiklerinden şikâyet etmemişti; din özgürlüğüne bir müdahale bulunmadığı sonucuna varıldı, altı üye bu sonuca katılmadı (Amanda Jolyn Krause ve diğerleri [GK], B. No: 2019/40761, 15/2/2024, §§ 43–46).

Cenaze ve defin şikâyetleri

Cizre'deki sokağa çıkma yasakları sırasında ölenlerin yakınları, cenazeleri istedikleri yerde, uygun bir dinî törenle ve aile katılımıyla defnedemediklerini ileri sürdü. Genel Kurul, bu zararlar için önce mevcut idari ve hukuki giderim yollarına başvurulması gerektiğini belirterek bu şikâyetleri başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez buldu (Gazal Kolanç ve diğerleri [GK], B. No: 2017/37897, 5/7/2022, §§ 397–400). Aynı olaylara ilişkin 17 başvurunun hepsi bu sonuca ulaştı.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Size yapılan müdahalenin açık bir kanuni dayanağı var mı, yoksa yalnızca bir uygulama ya da genelgeye mi dayanıyor?
2. İdare, müdahalenin neden gerekli olduğunu sizin durumunuza özgü somut bir gerekçeyle açıkladı mı?
3. Engellenen şey inancınızın zorunlu bir gereği mi (ibadet, kıyafet, kutsal kitap), yoksa tercih ettiğiniz birçok yoldan biri mi?
4. Zararınız için tazminat davası ya da idari başvuru yolunu kullandınız mı?
5. Cezaevindeyseniz talebinizi önce idareye, sonra infaz hâkimliğine ilettiniz mi?
6. Kesin kararın size tebliğinden itibaren otuz günlük başvuru süresine uydunuz mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "din özgürlüğü" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı; bir karar birden fazla kümede yer alabilir. Belirleyici 11 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.