Gözaltı ve ev hapsine karşı Anayasa Mahkemesi: önce hangi yol, hangi durumda ihlal?

Sonuçlar: şikâyetlerin üçte ikisi usulden dönüyor

Yayımlanan 332 kararda bu konuda 342 şikâyet var. Bunların 224'ü başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi. Anayasa Mahkemesi 24 şikâyette ihlal buldu, 24 şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun saydı, 10 şikâyette ihlal olmadığına karar verdi. 30 şikâyet zaman bakımından yetkisizlik, 10 şikâyet süre aşımı nedeniyle reddedildi.

İhlal bulunan 24 şikâyetin 11'i konutu terk etmeme tedbirine, 11'i gözaltı için açılan tazminat davasının sonucuna ilişkin. İhlal kararlarında Anayasa Mahkemesi 19 şikâyette manevi tazminata, 5 şikâyette yeniden yargılamaya hükmetti.

Gözaltı: önce CMK m. 141 tazminat davası

Gözaltının hukuka aykırı olduğu ya da kanuni gözaltı süresinin aşıldığı şikâyetlerinde Anayasa Mahkemesi, asıl ceza davası sürüyor olsa bile önce CMK m. 141'e göre tazminat davası açılmasını arıyor. Genel Kurul bu kuralı 2015'te koydu: kanuni süre aşılarak gözaltında tutulduklarını söyleyen başvurucuların başvurusunu, bu dava yolu tüketilmediği için kabul edilemez buldu (Hikmet Kopar ve diğerleri [GK], B. No: 2014/14061, 8/4/2015, §§ 71–72).

Gerekçe şu: sonradan tutuklanan kişi için gözaltı süresine ilişkin bir ihlal kararı serbest kalma sonucu doğurmaz, ancak tazminat sonucu doğurabilir (Hikmet Kopar ve diğerleri, § 69). Yargıtaya göre de bu tazminat davası için asıl davanın sonuçlanması beklenmiyor (§ 70). Sorgu sırasında geçen sürenin kanuni olup olmadığı da aynı davada incelenebiliyor (Hidayet Karaca [GK], B. No: 2015/144, 14/7/2015, § 62).

Kural olağanüstü hâl dönemindeki uzun gözaltılar için de uygulandı (Salih Sönmez, B. No: 2016/25431, 28/11/2018, §§ 86–87) ve 2026 kararlarında da değişmedi. Bir avukatlık bürosunda gözaltına alınan ve ilk derece mahkemesince beraat ettirilen başvurucunun gözaltı şikâyeti de bu nedenle reddedildi (Nazan Betül Vangölü Kozağaçlı, B. No: 2024/25460, 12/3/2026, §§ 14–15). Gözaltında darp edildiğini söyleyen başvurucunun kötü muamele şikâyetinde ihlal bulunurken gözaltının hukuka aykırılığına ilişkin şikâyeti yine tazminat yolu tüketilmediği için incelenmedi (Mehmet Ali Tekmir, B. No: 2021/56155, 12/3/2026, §§ 23–24).

Tazminat davası açıldıktan sonra Anayasa Mahkemesinin neye baktığı, hangi tutarları yetersiz bulduğu haksız gözaltı ve tutuklama tazminatı sayfasında anlatılıyor.

Kısa süreli tutma da hürriyetten yoksun bırakmadır

Mehmet Baydan, bir kadının polise yaptığı sözlü bildirim üzerine, o gün görevli olmayan polislerce telefonla karakola çağrıldı. Karakolda 36 dakika kaldı; bunun 20 dakikası kamera kaydı olmayan bir odada üç polisle geçti. Hakkında hiçbir işlem yapılmadı (Mehmet Baydan [GK], B. No: 2014/16308, 12/4/2018, §§ 73, 77).

Genel Kurul, hürriyetten yoksun bırakmanın kısıtlı bir alanda ihmal edilemeyecek bir süre ve rıza dışı tutulma unsurlarını içerdiğini hatırlattı (§ 64). Sürenin kısalığına rağmen başvurucunun rızası dışında kamu görevlilerinin kontrolünde olduğunu, bu tutmanın Anayasa'nın izin verdiği durumların hiçbirine girmediğini belirterek m. 19/2'nin ihlal edildiğine karar verdi ve 5.000 TL manevi tazminata hükmetti (§§ 75, 78, 80, 84).

Gözaltının ölçülülüğü

Gözaltında kanuni dayanak, somut suç belirtisi, meşru amaç ve ölçülülük birlikte inceleniyor (Beyza Demir, B. No: 2019/1463, 11/1/2023, § 51).

Hicret Aksoy'un gözaltına alınmasının neden gerekli olduğu somut olayın özelliklerinden anlaşılamadı; gözaltı ölçüsüz bulundu (Hicret Aksoy, B. No: 2021/2107, 13/4/2022, §§ 65, 67). Beyza Demir'de ise Mahkeme sınırda yakalanmayı gözetti ve CMK'da hamilelerin gözaltına alınmasını yasaklayan bir hüküm bulunmadığını belirtti (Beyza Demir, §§ 55–56). Hicret Aksoy bu sonuca tazminat davasını tükettikten sonra başvurarak ulaştı.

Ev hapsi: tazminat yolu yok, itiraz yeterli

Konutu terk etmeme yükümlülüğü, hareket serbestisini seyahat özgürlüğüne göre çok daha yoğun sınırladığı için kişi hürriyetine müdahale sayılıyor (Esra Özkan Özakça [GK], B. No: 2017/32052, 8/10/2020, §§ 68–76). CMK m. 141 adli kontrolü tazminat sebebi olarak saymadığından Genel Kurul, ev hapsi için iç hukukta tazmin yolu bulunmamasını m. 19/9'un ihlali saydı (E.Y. [GK], B. No: 2018/10482, 14/12/2022, §§ 47–49).

Bunun pratik sonucu: ev hapsine karşı adli kontrol kararına itiraz yolunu tüketmek yeterli; ayrıca tazminat davası beklenmiyor. Aynı olayda gözaltının kendisine ilişkin şikâyet için ise tazminat yolu yine aranıyor (Leyla Aygün ve Pınar Türk Arık, B. No: 2021/16146, 4/2/2025, § 12).

Ev hapsi ne zaman ihlal?

Konutu terk etmeme tutuklamaya alternatif bir tedbir. Bu yüzden ön koşulu, tıpkı tutuklamada olduğu gibi, kuvvetli suç belirtisi (Esra Özkan Özakça, § 79). Ayrıca kaçmayı ya da delillerin karartılmasını önleme gibi meşru bir amaç gösterilmeli ve daha hafif adli kontrol yükümlülükleri yeterliyse ev hapsine başvurulmamalı (§§ 80, 83). Anayasa Mahkemesi bunu adli kontrol kararındaki yazılı gerekçeler üzerinden inceliyor (H.Y., B. No: 2021/25817, 20/12/2023, § 16).

Genel Kurul, oturma ve açlık grevi eylemlerinin başlı başına suç konusu edilemeyeceğini; Esra Özkan Özakça'nın eylemleri örgütsel bir ilişki içinde yaptığının gösterilmediğini belirtti (Esra Özkan Özakça, §§ 89, 93). Olağanüstü hâlin de bu müdahaleyi meşru kılmadığına karar verdi; beş üye karşı oy kullandı (§ 103). Nazan Bozkurt kararında yasaklı olduğu ileri sürülen yayınları bulundurmanın, propaganda amacı gösterilmedikçe kuvvetli suç şüphesi oluşturmadığı eklendi (Nazan Bozkurt, B. No: 2017/32895, 13/1/2021, § 54).

H.Y. dosyasında hâkimlik, başvurucunun kaçacağına ve delilleri karartacağına ilişkin somut olgu bulunmadığını kararında kendisi kabul etmişti (H.Y., § 19). Leyla Aygün ve Pınar Türk Arık hakkındaki tedbir ise yalnızca suç vasfının değişme ihtimaline dayandırılmıştı; gerekçe meşru amacı göstermek bakımından yetersiz bulundu (Leyla Aygün ve Pınar Türk Arık, § 25). Tedbir sona erdiği için Mahkeme yeniden yargılama yerine her başvurucuya 110.000 TL manevi tazminata hükmetti (§ 37).

Ayşe Söğüt'te sonuç farklıydı: hattında ByLock kullanıldığı tespit edilmişti ve bu kuvvetli belirti sayıldı (Ayşe Söğüt, B. No: 2020/10866, 13/1/2021, § 48). Mahkemenin kişisel durumunu gözeterek tutuklama yerine ev hapsini seçmesi ve tedbire belirli günlerde ara vermesi nedeniyle tedbir ölçüsüz bulunmadı (§§ 56–57).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Gözaltının hukuka aykırılığından ya da süresinden mi şikâyetçisiniz? Önce CMK m. 141'e göre tazminat davası açın; asıl davanın bitmesini beklemeniz gerekmiyor.
2. Tutulduğunuz yer ve süre kayıt altında mı? Kamera kayıtları, giriş ve çıkış saatleri ve tutanaklar kısa süreli tutmalarda belirleyici olabiliyor.
3. Ev hapsi kararında kuvvetli suç belirtisi somut olarak gösterilmiş mi? Yoksa yalnızca kanun maddesi mi tekrarlanmış?
4. Kararda kaçma ya da delil karartma tehlikesi gösterilmiş mi? Daha hafif bir adli kontrolün neden yetmediği açıklanmış mı?
5. Ev hapsi kararına itiraz ettiniz mi? İtirazın reddini öğrendiğiniz günden itibaren otuz gün içinde başvurmanız gerekiyor.

Gözaltı şikâyetinizi Başvuru Testi ile, ev hapsi şikâyetinizi testin tutuklama bölümüyle adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz. Gözaltı süreleri ve itiraz yolu gözaltı süresi yazısında, tutuklamanın kendisine karşı başvuru tutuklamaya karşı bireysel başvuru sayfasında anlatılıyor.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "yakalama, gözaltı" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 332 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Mahkeme konutu terk etmeme tedbirine ilişkin şikâyetlerin bir kısmını da bu başlık altında sınıflandırıyor. Belirleyici 13 karar tek tek okundu: Genel Kurul kararları, ilke kararları, aynı şikâyette farklı sonuç alan karar çiftleri ve ret örnekleri. İhlal kararlarının konularına göre dağılımı, bu kararların başvuru konusu paragrafları okunarak çıkarıldı. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.