Ceza davasında makul sürede yargılanma: Anayasa Mahkemesi ne zaman ihlal buldu, şimdi nereye başvurulur?

Sonuçlar: 2024'ten beri ihlal yok, çünkü yol değişti

Yayımlanan 1.458 kararda ceza davalarında makul süreye ilişkin 1.473 şikâyet var. Anayasa Mahkemesi 961 şikâyette ihlal buldu; 325 şikâyet başvuru yollarının tüketilmemesi, 52 şikâyet süre aşımı nedeniyle reddedildi. 43 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 36 şikâyette ihlal olmadığına karar verildi.

İhlal bulunan 961 şikâyetin 898'inde Anayasa Mahkemesi manevi tazminata hükmetti. Tablodaki iniş çıkışlar başvuru yolundaki kanun değişikliklerini izliyor; aşağıda sırayla anlatılıyor.

Süre ne zaman başlar, neye göre ölçülür?

Ceza davasında süre, suç isnadının kişiye bildirildiği ya da arama, gözaltı gibi bir tedbirle kişinin isnattan ilk etkilendiği anda başlıyor (B.E., B. No: 2012/625, 9/1/2014, § 34). Mahkeme sürenin makul olup olmadığını davanın karmaşıklığına, yargılamanın kaç dereceli olduğuna, tarafların ve makamların tutumuna ve başvurucunun davanın hızla bitmesindeki menfaatine bakarak değerlendiriyor (§ 29). Bu ölçütlerin hiçbiri tek başına belirleyici değil; gecikmelerin toplam etkisine bakılıyor (§ 30).

B.E. hakkında ifadesi alındıktan sonra yaklaşık 6,5 yıl iddianame düzenlenmemiş, bu sürede hiçbir işlem yapılmamıştı (B.E., § 36). Mahkeme tek sanıklı ve karmaşık olmayan bir davada bu sürenin makul sayılamayacağını belirtti ve 6.200 TL manevi tazminata hükmetti (§§ 43, 49). Mehmet Mehdi Doğan'ın davasında ise sanık sayısı, birleştirmeler, örgütlü suç niteliği ve çok sayıda olay davayı karmaşık kılıyordu; 5 yıl 5 ay makul bulundu (Mehmet Mehdi Doğan, B. No: 2014/4912, 20/7/2017, §§ 62–63). Benzer bir terör davasında yaklaşık 7 yıl süren yargılama ise ihlal sayıldı ve 7.200 TL manevi tazminat verildi (Evin Süleymanoğlu Taraman, B. No: 2014/12892, 13/9/2017, §§ 30, 35).

Tutukluluğun uzunluğu ayrı bir şikâyet. Taraman'ın tutukluluğunun makul süreyi aştığı şikâyeti, tahliyeden sonra CMK m. 141 tazminat davası açılmadığı için reddedildi (Evin Süleymanoğlu Taraman, § 25). Bu konu uzun tutukluluk sayfasında anlatılıyor.

Başvuru yolu nasıl değişti?

2018: ilk Komisyon dönemi. 2018'de çıkarılan bir kanunla, 31 Temmuz 2018'den önce Anayasa Mahkemesine yapılmış makul süre başvuruları Tazminat Komisyonuna gönderildi (Ferat Yüksel, B. No: 2014/13828, 12/9/2018, § 28). Mahkeme bu yolu etkili buldu ve başvuruları kabul edilemez saydı (§§ 35–36). 2018–2019'daki ret sayıları bu dönemden.

2022: pilot karar. Bu tarihten sonra yapılan başvurular için yine iç hukukta bir yol yoktu ve Anayasa Mahkemesi başvuruları kendisi incelemeye devam etti. Genel Kurul 2022'de Nevriye Kuruç kararında makul süre ihlallerine yol açan yapısal bir sorun bulunduğunu, bireysel başvurudan önce etkili bir tazminat yolu kurulması gerektiğini belirtti (Nevriye Kuruç [GK], B. No: 2021/58970, 5/7/2022, § 97). Karar pilot karar usulüyle verildi ve etkili başvuru hakkının da ihlal edildiğine hükmedildi (§ 99).

2023: düşme kararları. Nisan 2023'te yapılan bir kanun değişikliğiyle yalnızca 9 Mart 2023'te Anayasa Mahkemesinde bekleyen başvurular Komisyona gönderildi; kalıcı bir yol kurulmadı (Ahmet Kartalkuş, B. No: 2019/39635, 19/3/2024, § 34). 1 Aralık 2022 itibarıyla Anayasa Mahkemesinde bekleyen 130.000 başvurunun 80.000'i makul süre şikâyetiydi (Keser Altıntaş [GK], B. No: 2023/18536, 25/7/2023, § 66). Bunun üzerine Genel Kurul, makul süre başvurularını ilk elden incelemeyi bıraktı ve başvuruyu düşürdü (§§ 69, 71).

2024: kalıcı Komisyon yolu. 12 Mart 2024'te yürürlüğe giren 7499 sayılı Kanun'la Tazminat Komisyonuna doğrudan başvuru yolu açıldı. Başvuru, yargılama sürerken ya da en geç kesin kararın öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde yapılıyor; Komisyon kararına karşı Ankara Bölge İdare Mahkemesine itiraz ediliyor (Ahmet Kartalkuş, § 38). O tarihte Anayasa Mahkemesinde bekleyen başvurular da bu yola gönderildi (§ 41). Kural 2026 kararlarında ceza davaları için de aynı şekilde uygulanıyor (Ünal Korkem, B. No: 2023/44471, 11/3/2026, §§ 28–29).

Komisyondan sonra Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesine göre Komisyon, tazminatı Mahkemenin benzer başvurularda verdiği miktarlara uygun belirlemeli. Komisyon ve ardından yargı yolu tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurulabiliyor; Mahkeme bu aşamada Komisyonun verdiği tazminatın yeterli giderim sağlayıp sağlamadığını değerlendiriyor (Ahmet Kartalkuş, § 40).

Anayasa Mahkemesinin düşme ya da başvuru yollarının tüketilmemesi kararından sonra Komisyona başvurmak için üç aylık süre tanındı (Ahmet Kartalkuş, §§ 31, 39). Komisyona başvurunun nasıl yapılacağı, dilekçede neyin gösterileceği ve itiraz yolu makul süre ve Tazminat Komisyonu yazısında ayrıntılı olarak anlatılıyor.

Bu şikâyetler nerede reddediliyor?

Şikâyet başvuru formunda yoksa. Yaklaşık dokuz yıl süren yargılamanın uzunluğunu başvuru formunda değil, sonradan verdiği ek beyan dilekçesinde ilk kez ileri süren başvurucunun şikâyeti süre aşımından reddedildi (Sultan Semih Kaplan, B. No: 2021/52178, 20/3/2024, § 27).

Süre kısa ya da dava karmaşıksa. İki dereceli yargılamada yaklaşık iki ay süren bir dava için yapılan şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu (İlker Tokdemir, B. No: 2022/68720, 20/11/2024, § 21). Çok sanıklı ve birleştirilmiş davalarda Mahkeme beş yılı aşan süreleri de makul saydı.

Önce Komisyona gidilmemişse. 2024'ten beri en sık ret nedeni bu. Komisyona başvurmadan Anayasa Mahkemesine gelen makul süre şikâyetleri başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunuyor.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Size suç isnadı ilk ne zaman bildirildi ya da ilk tedbir (arama, gözaltı) ne zaman uygulandı? Süre o tarihten başlıyor.
2. Dosyada uzun süre hiçbir işlem yapılmayan dönemler var mı? Tarihleriyle not edin.
3. Gecikmede sizin ya da avukatınızın bir payı var mı (mazeretler, adres değişikliği, gelmeme)?
4. Dava kesinleşti mi? Kesinleştiyse kesin kararı öğrendiğiniz günden itibaren bir ay içinde Tazminat Komisyonuna başvurmanız gerekiyor.
5. Anayasa Mahkemesi daha önce başvurunuzu düşürdü ya da kabul edilemez bulduysa, bu kararın tebliğinden itibaren üç ay içinde Komisyona başvurabilirsiniz.

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir; Tazminat Komisyonu ve Anayasa Mahkemesi için işleyen süreleri, Komisyon kararından sonra ihlal bulunan ve reddedilen dosyaları görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "makul sürede yargılanma hakkı (ceza)" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 1.458 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 10 karar tek tek okundu: ilke kararları, başvuru yolunu değiştiren Genel Kurul ve Bölüm kararları, farklı sonuç alan karar çiftleri ve ret örnekleri. Başvuru yolundaki değişiklikleri anlatan Genel Kurul kararları hukuk davalarına ilişkin olsa da kurallar ceza davalarına da uygulanıyor. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.