Boşanma Davası Hangi Mahkemede Açılır? Yetkili Mahkeme ve Yurt Dışında Yaşayanlar

Hangi mahkeme: aile mahkemesi

Aile mahkemeleri her ilde ve merkez nüfusu yüz bini aşan her ilçede kurulur; Türk Medeni Kanunu'nun aile hukuku kitabından doğan dava ve işlere bakar (4787 sayılı Kanun m. 2 ve 4). Aile mahkemesi olmayan ilçede aynı davaya, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun belirlediği asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Balıkesir bu ayrıma iyi bir örnektir. Merkezde boşanma davalarını aile mahkemeleri görür; Balıkesir Adalet Komisyonunun 2025 faaliyet raporunda Dursunbey Asliye Hukuk Mahkemesinin en çok baktığı davalar arasında anlaşmalı ve çekişmeli boşanma da yer alır (faaliyet raporu, s. 115).

Hangi şehir: üç seçenek

Türk Medeni Kanunu'nun 168. maddesi davacıya üç seçenek verir:

1. Davacının yerleşim yeri. Kanun "eşlerden birinin" yerleşim yeri der; davacı kendi şehrinde dava açabilir.
2. Davalının yerleşim yeri.
3. Son altı aydır birlikte oturulan yer. Eşler davadan önce son kez en az altı ay bir yerde birlikte oturmuşsa, ikisi de oradan taşınmış olsa bile orası yetkilidir.

Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve bir kişinin aynı anda tek yerleşim yeri olur (TMK m. 19). Mahkemeler yerleşim yerini çoğunlukla adres kayıt sistemindeki kayıttan araştırır; Yargıtay 20. Hukuk Dairesinin incelediği bir yetki uyuşmazlığında da eşlerin adresleri bu kayıtlardan tespit edilmişti (17.6.2019, E.2019/1447, K.2019/4085). Taşınmış olan davacı, dava açmadan önce yeni adresini nüfusa kaydettirir.

Seçme hakkı davacıya aittir. Davacı bu hakkı kullanmayıp başka bir yerde dava açarsa, seçme hakkı davalıya geçer (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 28.3.2016, E.2015/14994, K.2016/6131).

Dava yanlış yerde açılırsa

Boşanma davalarında yetki kesin değildir (Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, 26.11.2018, E.2018/5371, K.2018/7560). Bunun iki sonucu vardır:

• Davalı itirazı cevap dilekçesinde yapar. Yetki itirazında bulunan taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirir; bildirmezse itiraz dikkate alınmaz (HMK m. 19/2). Süresinde ve usulüne uygun itiraz yapılmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (m. 19/4).
• Mahkeme kendiliğinden yetkisizlik kararı veremez. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, davalının cevap dilekçesi vermediği ve yetki itirazında bulunmadığı bir dosyada mahkemenin yetkisizlik kararını bozdu; mahkemenin yetkili olduğunu kabul edip işin esasına girmesi gerektiğini belirtti (28.3.2016, E.2015/14994, K.2016/6131).

Davanın uzak bir şehirde açıldığını öğrenen davalı, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki haftalık cevap süresi içinde (HMK m. 127) yetki itirazını kendi yerleşim yerini ya da son birlikte oturulan yeri göstererek yapar.

Yurt dışında yaşayanlar

Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmamış ya da açılamıyorsa Türkiye'de görülür. MÖHUK'un 41. maddesi yetkili mahkemeyi sırayla gösterir:

1. Türkiye'de yer itibarıyla yetkili mahkeme (ör. eşlerden birinin Türkiye'deki yerleşim yeri);
2. bu yoksa ilgilinin Türkiye'de oturduğu yer;
3. Türkiye'de oturmuyorsa Türkiye'deki son yerleşim yeri;
4. o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri.

Bu sıra da kesin yetki doğurmaz. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, iki eşin de Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde oturduğu bir davada, mahkemenin MÖHUK m. 41'e dayanarak kendiliğinden yetkisizlik kararı vermesini kabul etmedi; boşanmada yetkinin kesin olmadığını belirterek davanın ilk açıldığı aile mahkemesinde görülmesine karar verdi (17.6.2019, E.2019/1447, K.2019/4085).

Türk mahkemesi boşanmaya, eşlerin ortak millî hukukunu uygular (MÖHUK m. 14/1). Eşlerin ikisi de Türk vatandaşlığını kaybedip aynı yabancı devletin vatandaşı olduysa o devletin hukuku uygulanır; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, iki eşin de Alman vatandaşı olduğu bir davada Türk hukuku uygulandığı için kararı bozdu (7.6.2021, E.2021/2438, K.2021/4628). Eşlerden biri yabancı devletin yanında Türk vatandaşlığını da taşıyorsa, o eş için Türk hukuku esas alınır (MÖHUK m. 4/1-b).

Yurt dışındaki eş davayı Türkiye'den bir avukata takip ettirebilir; vekâletnameyi bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğunda verir. Yurt dışında alınmış bir boşanma kararının Türkiye'de nüfusa işlenmesi ise ayrı bir işlemdir: tarafların başvurusuyla nüfus müdürlüğünde idarî tescil ya da Türk mahkemesinde tanıma davası yoluyla yapılır.