Engelli Maaşı Kesildi: Hane Geliri Sınırı, İtiraz, Dava ve Anayasa Mahkemesi

Hangi aylık, hangi gelir sınırı?

Kesilen aylığın hangisi olduğu, hangi gelir sınırına ve hangi kanuna bakılacağını belirler. Aşağıdaki tablo dört ödemeyi ve gelir ölçütünü gösteriyor:

Aylık tutarları 2022 sayılı Kanun'da gösterge rakamı olarak yazılıdır ve memur aylık katsayısıyla çarpılarak bulunur; bu yüzden katsayı her değiştiğinde aylık da değişir.

Aylık neden kesilir?

• Hane geliri. Kanun, her ne ad altında olursa olsun hanedeki bütün gelirlerin toplamını esas alır ve kişi başına düşen ortalama aylık geliri, 16 yaşından büyükler için belirlenen net asgari ücretin üçte biriyle karşılaştırır. Bu tutardan fazla gelir elde etmeye başlayanın ya da elde etmesi mümkün olanın aylığı kesilir (m. 2). Uygulamada Vakıf, haneyi inceleyip bir gelir hesaplama formu düzenler; aynı hanede yaşayan anne, baba ve kardeşlerin gelirleri de hesaba girer.
• Başka bir gelir veya aylık. Herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan gelir veya aylık alanlar, zorunlu sigortalı bir işte çalışanlar ve nafaka bağlanmış ya da bağlanması mümkün olanlar aylık alamaz; 2828 sayılı Kanun'a göre harçlık ödenenler de muhtaç sayılmaz.
• Engellilik oranı. Yeni sağlık kurulu raporunda engellilik oranı aylık için gereken oranın altına düşerse aylık kesilir.
• Evde bakım maaşı. 2828 sayılı Kanun'un ek 7. maddesi hanede kişi başı gelirin net asgari ücretin üçte ikisinden az olmasını arar. Hanede birden fazla bakıma muhtaç engelli varsa ilkinden sonraki her biri iki kişi sayılır ve Ramazan ve Kurban bayramlarında ödenen bayram ikramiyeleri gelire katılmaz.

Geçmiş ödemeler geri istenir mi?

2022 sayılı Kanun'un 5. maddesi geçmiş ödemelerin geri istenmesini belgelerin gerçeğe aykırı olduğu duruma bağlar: aylığa hak kazanmak için düzenlenen belgeler gerçeğe uymuyorsa ödenen aylıklar geri alınır ve belgeyi düzenleyen ile kullanan hakkında ceza kovuşturması yapılır. Geri alınacak tutarın hesabı 22.4.2026 tarihli 7578 sayılı Kanun'la değiştirildi; artık ödeme tarihinden tahsil tarihine kadar kanuni faiziyle hesaplanıyor (önceden TÜFE'ye göre güncelleniyordu).

İdarenin kendi hatasıyla yaptığı fazla ödemelerde ise Anayasa Mahkemesinin sosyal güvenlik aylıklarına ilişkin ölçütü yol göstericidir: idarenin hatasından doğan yük bütünüyle kişiye bırakılamaz; faizle ya da tek seferde geri istemek mülkiyet hakkını ihlal edebilir. Bu kararlar SGK yersiz ödeme borcu yazısında anlatılıyor.

İtiraz ve dava

1. Kararı ve hesabı istemek. Kesme işleminin dayanağı genellikle Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı Mütevelli Heyetinin kararıdır. Kişi bu kararın ve gelir hesaplama formunun bir örneğini ister; hanede kimin yaşadığı, kimin gelirinin sayıldığı ve hangi asgari ücretin esas alındığı bu belgelerden görülür.
2. İdareye başvuru. Hesapta yanlışlık varsa kişi idareye yazılı başvuru yapar. Dava açma süresi içinde işlemi yapan makama ya da üst makama yapılan başvuru dava süresini durdurur; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (2577 sayılı Kanun m. 11).
3. İptal davası. Kişi kesme işlemine karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açar; yoksun kaldığı aylıkların faiziyle ödenmesini de aynı davada ister (m. 7 ve 12). Devrim Alyüz dosyasında dava Bursa 1. İdare Mahkemesinde açıldı, istinaf incelemesinden sonra karar kesinleşti ve başvurucu Anayasa Mahkemesine gitti (§§ 10-15).
4. Bireysel başvuru. Karar kesinleşince kişi otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir.

Anayasa Mahkemesi: Devrim Alyüz kararı

Devrim Alyüz (B. No: 2017/40383, 16.9.2020) dosyasında başvurucu 1994'ten beri engelli aylığı alıyordu; 2012 tarihli raporda vücut fonksiyon kaybı %98 olarak tespit edilmişti. 2013'te Kanun'a hane geliri şartı eklendi. Vakıf 2015'te hanede kişi başı gelirin sınırı aştığını belirterek aylığı kesti; idare mahkemesi davayı reddetti (§§ 8-13).

Anayasa Mahkemesi önce devletin geniş takdir yetkisini kabul etti: Anayasa'nın 17. maddesi belirli bir sosyal yardımın yapılmasını mutlak olarak güvence altına almaz ve kanun koyucu aylığa hak kazanma koşullarını değiştirebilir (§§ 76-78). Ancak başvurucunun engellilik durumunda hiçbir değişiklik olmamıştı, 21 yıl boyunca yeni bir sağlık kurulu raporu düzenlenmemişti ve aylık hiçbir geçiş hükmü öngörülmeden tamamen kesilmişti. Mahkemeye göre bu, Anayasa'nın 61. maddesinde özel olarak korunan engelli birey için aşırı bir külfetti ve müdahale orantısızdı (§§ 81-84). Mahkeme ihlal kararı verdi ve yeniden yargılama için dosyayı idare mahkemesine gönderdi; tazminat talebini reddetti. Hasan Tahsin Gökcan karşı oy kullandı.

Karar, aylığın her kesilişinin hak ihlali olduğunu söylemiyor. Belirleyici olan uzun süreli ve haklı bir beklenti, engellilik durumunun değişmemiş olması ve kesintinin hiçbir geçiş ya da kademe öngörülmeden tamamen yapılmasıdır. Kişi bu olguları ilk dilekçeden itibaren açıkça ileri sürer.