Vatandaşlık Başvurusu Reddi ve İptal Davası 2026: 60 Günlük Süre, Yetkili Mahkeme, Evlilik ve Güvenlik Gerekçesi, Yeniden Başvuru

Ret kimden geldi, dava nerede açılır?

Vatandaşlık başvurusu birkaç elden geçer ve ret bunların her birinde gelebilir. Başvuruyu yerleşim yerinizdeki valilik alır ve ön incelemeyi yapar; il emniyet müdürlüğü hakkınızda soruşturma yapar; ildeki vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu sizi mülakata alır; Millî İstihbarat Teşkilatı (MİT) ile Emniyet Genel Müdürlüğü arşiv araştırması yapar; son kararı İçişleri Bakanlığı verir (Kanun m. 18, 19, 37; Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 16-19, 25-29, 35, 72). Karar, başvurduğunuz makam aracılığıyla size tebliğ edilir (Kanun m. 41; Yönetmelik m. 86).

Davanın açılacağı yeri, işlemi kimin yaptığı belirler: yetkili idare mahkemesi, dava konusu işlemi yapan makamın bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m. 32/1). Aşağıdaki tablo hangi aşamadaki reddi kimin verdiğini ve davanın nerede açılacağını gösterir. Tebligattaki belgenin başlığına ve bildirdiği karara bakarak kendi durumunuzu satırda bulun.

Valiliğin size Bakanlık kararını bildirmesi davayı o ile taşımaz. Danıştay 10. Dairesi, Tekirdağ Valiliğinin “Vatandaşlık Kararı Ret Duyuru Belgesi” ile bildirdiği evlilik reddinde valiliğin yalnız Bakanlık işlemini bildirdiğini, işlemi yapan makamın Ankara'daki Genel Müdürlük olduğunu ve davaya Ankara İdare Mahkemesinin bakacağını söyledi (E.2025/2566, K.2025/3356, 30.6.2025). İstanbul'da yapılıp Bakanlığa iletilen bir başvurunun cevapsız kalmasında da aynı sonuca vardı (E.2025/4078, K.2025/3879, 16.9.2025). Anayasa Mahkemesine gelen dosyalarda da Bakanlık retlerine Ankara'daki idare mahkemeleri, istinaf aşamasında Ankara Bölge İdare Mahkemesi 10. İdari Dava Dairesi bakmıştı (A.S., §§ 12-14; Elmaz Kırımlı, §§ 15-16). Dava yanlış yerde açılırsa mahkeme yetki yönünden reddedip dosyayı yetkili mahkemeye gönderir (İYUK m. 15/1-a); bu zaman kaybettirir, dilekçeyi baştan doğru mahkemeye verin.

Başvuru hangi gerekçelerle reddedilir?

Kanun her yol için şartları ayrı sayar ve idare reddi bunlardan birine bağlar. Tebligatta yazan madde ve bendi aşağıdaki şartlarla karşılaştırın. Davada mahkemenin cevaplayacağı soru, idarenin eksik dediği şartın gerçekten eksik olup olmadığı ve bu tespitin hangi olguya dayandığıdır.

Genel yoldan başvuran yabancıdan Kanun şunları ister: kendi kanununa göre ergin olmak, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek, Türkiye'ye yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla göstermek, genel sağlık bakımından tehlikeli bir hastalığı bulunmamak, iyi ahlak sahibi olmak, yeterli Türkçe konuşmak, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduklarının geçimini sağlayacak gelire ya da mesleğe sahip olmak ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel hâli bulunmamak (m. 11/1). Valilik bazı başvuruları ön incelemede hiç işleme almaz: geçerli ikamet izni olmadan ya da öğrenim, turizm, tedavi, sığınma gibi yerleşme niyeti göstermeyen amaçlarla Türkiye'de kalanların, herhangi bir suçtan yargılaması süren, hükümlü ya da tutuklu olanların ve istenen belgeleri veremeyenlerin başvurusu kabul edilmez (Yönetmelik m. 16/2). Geçici koruma kimlik belgesi ikamet izni yerine geçmez ve sahibine vatandaşlığa başvuru hakkı vermez (Geçici Koruma Yönetmeliği m. 25/1). Geçici korumadan insani ikamet iznine geçen bir başvurucunun evlilik başvurusu, Bakanlığın istediği aile ya da kısa dönem ikamet iznini sunamadığı için işlemden kaldırılmıştı; Anayasa Mahkemesi bu dosyada ihlal bulmadı (Ahlam Muhamed, B. No: 2020/34394, 2.10.2024, §§ 7-8, 28-29).

İkamet süresinin hesabı sık görülen bir uyuşmazlıktır. Kanuna göre başvurudaki ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmeyen yurt dışı kalışlar ikamet süresine sayılır (m. 15/1); bu sınır 2017'de 7039 sayılı Kanunla altı aydan on iki aya çıkarıldı. Yönetmelikte ise hâlâ “toplam altı ay” yazıyor ve altı aydan fazla yurt dışında kalmanın ikameti kestiği belirtiliyor (Yönetmelik m. 71/1-b, c). Kanun yönetmelikten üstündür; Danıştay da vatandaşlık davasında, yönetmeliğin kanunla tanınan hakkı daraltan hüküm içeremeyeceğini hatırlattı (10. Daire, E.2023/5620, K.2025/4552). Başvurunuz altı ayla on iki ay arasındaki bir yurt dışı kalış yüzünden reddedildiyse giriş-çıkış kayıtlarınızı dilekçeye ekleyip Kanunun 15. maddesine dayanın. Geçerli ikamet izni olmadan altı aydan fazla Türkiye'de kalmak ise ayrı bir kesinti nedenidir (Yönetmelik m. 71/1-c).

Ceza kaydı için Yönetmelik ayrı bir kural koyar. Anayasal düzene ya da ülke bütünlüğüne karşı faaliyette bulunduğu, terör suçlarıyla, isyan, casusluk ve vatana ihanetle, silah, uyuşturucu ve insan kaçakçılığıyla ya da insan ticaretiyle ilişkili olduğu tespit edilenler ile taksirli suçlar dışında altı aydan fazla hapis cezası alanlar vatandaşlığı kazanamaz; ceza ertelenmiş, zamanaşımına uğramış, paraya çevrilmiş, affa uğramış ya da hükmün açıklanması geri bırakılmış olsa da sonuç aynıdır (m. 72/5). Danıştay bu kuralı hukuka uygun buldu, ama sınırını da çizdi: hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı, denetim süresi iyi hâlle geçip ceza mahkemesi davayı düşürünce ortadan kalkar ve idare başvurudan önce düşmüş bir HAGB kararına dayanamaz; aksi masumiyet karinesine aykırı olur. Daire bu gerekçeyle, kasten yaralamadan 11 ay 20 gün hapis cezası ve HAGB alan, davası düştükten sonra evlilik yoluyla başvuran Kırgızistan vatandaşının reddini iptal etti (10. Daire, E.2023/5620, K.2025/4552, 15.10.2025, oybirliği; karar İdari Dava Daireleri Kurulunda temyize açık olarak verildi). Öğretide bu kuralın suçun niteliğine ve başvuru yoluna bakmadan bütün kasıtlı suçları kapsadığı ve idarenin takdirini fazlasıyla genişlettiği eleştirisi yapılıyor (Çelik, 2022, s. 410). Hakkınızda HAGB, beraat, düşme ya da kovuşturmaya yer olmadığı kararı varsa kararın kesinleşme şerhli örneğini dilekçeye ekleyin; bu kararların hukukî sonuçları için HAGB nedir yazısına bakın.

İyi ahlak şartı soyut bir kavramdır ve idare onu size özgü somut verilerle göstermek zorundadır. Anayasa Mahkemesi, evli bir Türk vatandaşıyla 13 yıldır birlikte olduğu gerekçesiyle iyi ahlak sahibi sayılmayan Rus vatandaşı başvurucunun dosyasında, mahkemelerin onun uzun süredir Türkiye'de yasal olarak kaldığını ve kamu düzenini bozan bir faaliyeti olup olmadığını tartışmadığını tespit etti. Ret gerekçesini ilgili ve yeterli bulmadı, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar verdi (A.S., B. No: 2018/31431, 3.3.2022, §§ 41-45, oybirliği).

İstisnai yolda vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararı verir; millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel hâli bulunanların talebini Bakanlık reddeder (Kanun m. 12). Yatırım yoluyla başvuruda Yönetmelik, 11.11.2026 itibarıyla şu yatırımlardan birini arar: en az 500.000 ABD doları sabit sermaye yatırımı; tapuya üç yıl satılmama şerhi konulmak şartıyla kat mülkiyeti ya da kat irtifakı kurulmuş veya üzerinde yapı bulunan arsa niteliğinde en az 400.000 ABD doları değerinde taşınmaz; en az 50 kişilik istihdam; üç yıl tutulmak şartıyla en az 500.000 ABD doları tutarında mevduat, devlet borçlanma aracı, gayrimenkul ya da girişim sermayesi yatırım fonu katılma payı veya bireysel emeklilik katkı payı (Yönetmelik m. 20/2). Şartın sağlandığını ilgili bakanlık ya da kurum tespit eder (m. 20/2, 20/9); ret bu tespitten geliyorsa kurumun tespit yazısının da dosyaya getirtilmesini isteyin.

Ret yazısında gerekçe yoksa dayanağını nasıl öğrenirsiniz?

Bakanlığın ret yazısı çoğu zaman yalnız dayandığı maddeyi gösterir. Danıştayın incelediği iki evlilik dosyasında Bakanlık retleri yalnız “5901 sayılı Kanunun 16. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi uyarınca” diye kurulmuştu; reddin dayandığı olgu, birinde MİT değerlendirmesi, ötekinde bir HAGB kararı, ancak dava dosyasından anlaşıldı (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2022/2372, K.2023/1014; 10. Daire, E.2023/5620, K.2025/4552). Dayanağı öğrenmenin iki yolu var.

Birincisi bilgi edinme başvurusudur. İçişleri Bakanlığına ya da valiliğe yazılı başvurup vatandaşlık dosyanızdaki soruşturma formunu, mülakat formunu ve komisyon kararını isteyebilirsiniz. İdare 15 iş günü içinde, başka bir kurumun görüşü gerekiyorsa 30 iş günü içinde cevap verir; reddederse gerekçesini ve başvuru yolunu yazar (4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu m. 11-12). Ret cevabına karşı 15 gün içinde Bilgi Edinme Değerlendirme Kuruluna itiraz edersiniz (m. 13). Devlet sırrı niteliğindeki gizlilik dereceli belgeler ve istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine ilişkin belgeler bu Kanunun dışındadır (m. 16, 18); Millî İstihbarat Teşkilatı ve Emniyetin arşiv araştırması yazılarını bu yolla almanız güçtür. İYUK m. 11'deki süre durdurma, işlemin kaldırılmasını ya da değiştirilmesini isteyen başvuruya bağlanmıştır; yalnız belge isteyen bir bilgi edinme başvurusunun cevabını bekleyerek 60 günlük dava süresini geçirmeyin.

İkinci ve daha etkili yol davanın kendisidir. İdare mahkemesi davaya ilişkin her türlü incelemeyi resen yapar ve idareden belge ister; idare bu ara kararlarına süresinde uymak zorundadır (İYUK m. 20/1). Devletin güvenliğine ilişkin belgeleri ilgili bakan gerekçesini bildirerek vermeyebilir; bu durumda verilmeyen bilgi ve belgelere dayanan savunmaya göre karar verilemez (m. 20/3). Dava dilekçenizde ret işleminin dayanağı olan bütün belgelerin, özellikle il emniyet müdürlüğü soruşturma formunun, mülakat formunun, komisyon kararının ve arşiv araştırması yazılarının dosyaya getirtilmesini isteyin.

Bu talebin ne işe yaradığını Anayasa Mahkemesine gelen bir dosya gösteriyor. Başvurucu hakkında mülakat formu ve Millî İstihbarat Teşkilatının araştırması olumluydu; Emniyetin arşiv araştırmasında ise eşinin “radikal eğilimli” bir grupla bağlantılı olduğunun istihbar edildiği yazıyordu. Ankara 5. İdare Mahkemesi ara kararıyla Emniyet Genel Müdürlüğüne eşin kamu düzeni bakımından sakıncalı bir durumu olup olmadığını sordu; gelen cevapta terörle mücadele ve terörün finansmanı mevzuatı kapsamında bir bilgi bulunmadığı bildirildi ve mahkeme reddi iptal etti. Ankara Bölge İdare Mahkemesi ise idarenin vatandaşlığa kabulde “mutlak” takdir yetkisi bulunduğunu belirterek kararı kaldırdı ve davayı kesin olarak reddetti (Abduljabar Ulus, B. No: 2023/28512, 18.11.2025, §§ 2-3). Belgenin getirtilmesi soyut bir notu somut bir soruya çevirir; istinaf mercii ise takdir yetkisini geniş okuyabilir. Arşiv araştırmasının olumsuz gelmesinin kamu görevine girişteki karşılığını ve Danıştayın orada aradığı somutluğu güvenlik soruşturması olumsuz gelirse yazısında anlattık.

İtiraz mı, dava mı? 60 günlük süre

5901 sayılı Kanun ret kararına karşı ayrı bir itiraz mercii ya da itiraz süresi öngörmez. Kullanabileceğiniz yol, idari yargılama usulündeki genel başvurudur: dava açma süresi içinde üst makama, üst makam yoksa kararı veren makama başvurup kararın kaldırılmasını ya da değiştirilmesini istersiniz. Bu başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur; idare 30 gün içinde cevap vermezse istek reddedilmiş sayılır ve süre, başvuruya kadar geçen kısım da hesaba katılarak yeniden işler (İYUK m. 11). İtiraz için 60 günden ayrı bir süre yoktur; itiraz, 60 günlük dava süresinin içinde yapılır ve onu yalnız durdurur.

Bu başvuru, ret açık bir maddi hataya dayanıyorsa işe yarar: yanlış hesaplanmış ikamet süresi, kayda geçmemiş bir düşme ya da beraat kararı, verilmiş olduğu hâlde eksik görünen bir belge. Gerekçe millî güvenlik, kamu düzeni ya da takdir yetkisiyse uyuşmazlığı mahkeme çözecektir; bu dosyalarda süreyi bölmek yerine doğrudan dava açın.

Dava açma süresi 60 gündür ve kararın size tebliğ edildiği günü izleyen günden başlar (İYUK m. 7/1-2, m. 8/1). Tatil günleri süreye dahildir; son gün tatile rastlarsa süre izleyen ilk iş gününün sonuna uzar (m. 8/2). Tebliğ tarihini gösteren belgeyi saklayın.

Dilekçede davalı olarak işlemi yapan idareyi, yani İçişleri Bakanlığını ya da ilgili valiliği gösterin; idare yanlış gösterilirse mahkeme dilekçeyi doğru idareye tebliğ ettirir (İYUK m. 15/1-c). Dilekçeye ret yazısını ve tebliğ belgesini koyun, başvurduğunuz yolu (genel yol m. 11, istisnai yol m. 12, evlilik m. 16) belirtin ve şartları taşıdığınızı gösteren belgeleri ekleyin: ikamet izinleri ve giriş-çıkış kayıtları, gelir ve iş belgeleri, ceza dosyalarının sonuç kararları, evlilikte ortak hayatı gösteren kayıtlar. Ret gerekçesine karşı söylediğiniz her şeyi bir belgeye bağlayın ve idarenin dayandığı belgelerin getirtilmesini isteyin. Ret işlemiyle birlikte dayandığı Yönetmelik hükmünün, örneğin 72/5'in iptalini de isterseniz davaya Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar (2575 sayılı Danıştay Kanunu m. 24/1-b); 2025 tarihli HAGB kararı böyle açılmış bir davada verildi. Danıştay 72/5 kuralını o davada da, daha önce kesinleşen bir davada da hukuka uygun buldu (İdari Dava Daireleri Kurulu, E.2021/2016, K.2021/2025, 25.10.2021, 10. Dairenin 2025 kararında aktarıldığı üzere). Bu yüzden davada asıl tartışılacak soru, kuralın sizin dosyanıza uygulanıp uygulanamayacağıdır.

Dava açmak ret kararını ortadan kaldırmaz. Dilekçede yürütmenin durdurulmasını isteyebilirsiniz; mahkeme bunun için işlemin açıkça hukuka aykırı olmasını ve uygulanırsa telafisi güç ya da imkânsız zarar doğmasını birlikte arar (İYUK m. 27/1-2). Ret işleminde bu kararın etkisi sınırlıdır: Danıştay, ret işleminin iptalinin bile kişiyi doğrudan vatandaş yapmadığını, idarenin öteki şartlar ve takdir yetkisi bakımından yeniden karar vereceğini belirtti (10. Daire, E.2023/5620, K.2025/4552). Asıl acil risk ikamet izninizdeyse ona karşı ayrı yol izleyin. Anayasa Mahkemesinin incelediği iki dosyada vatandaşlık reddi başvurucunun ikamet iznini etkilememişti (A.S., § 39; Ahlam Muhamed, § 28). Evlilik başvurusunda ise evliliğin yalnız ikamet izni almak için yapıldığı tespit edilirse aile ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir (6458 sayılı Kanun m. 37/1). İkamet izni kararlarına karşı süre ve yol ikamet izni reddi ve iptal davası yazısında.

Mahkeme Bakanlığın takdir yetkisini ne kadar denetler?

Kanun, aranan şartları taşımanın vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamadığını açıkça söyler (m. 10/1). Danıştay bu hükmü, vatandaşlığa kabulün devletin egemenlik yetkisine ait olduğu ve idarenin geniş takdir yetkisi bulunduğu yönünde okuyor. İdari Dava Daireleri Kurulu, Türk vatandaşıyla 2007'den beri evli İranlı başvurucunun dosyasında, Millî İstihbarat Teşkilatı vatandaşlığa alınmasını uygun görmediği için verilen reddi hukuka uygun buldu ve MİT yazısının içeriği somutlaştırılmadan verilen reddi iptal eden idare mahkemesinin ısrar kararını bozdu (E.2022/2372, K.2023/1014, 17.5.2023, oyçokluğu).

Takdirin sınırını işlemin sebebi çizer. Danıştay, vatandaşlık kararının geri alınmasına ilişkin bir davada idarenin işlemini gerçek ve hukuka uygun bir sebebe dayandırmak zorunda olduğunu, soyut ve belirsiz bir istihbarat notuna dayanılarak işlem yapılamayacağını söyledi; ara kararına rağmen somut bilgi sunulmayınca işlemi iptal etti (10. Daire, E.2022/7067, K.2025/5777, 4.12.2025). Başvuru retlerinde de dayanılan olgu ortadan kalkmışsa iptal kararları çıkıyor: düşmüş bir HAGB kararına dayanan reddi iptal eden 2025 kararı ve evlenmeden önceki, beraat ya da düşmeyle biten ceza davalarına dayanan retleri iptal eden kararlar (evlilik bölümünde) bu çizgidedir. Öğretide de takdir yetkisinin keyfî kullanılamayacağı ve idarenin ret kararını gerekçelendirmesi gerektiği vurgulanıyor (Tüysüz, 2022, s. 54).

Yayımlanan bu kararlar yan yana konunca şu tablo çıkıyor: ret MİT ya da Emniyetin genel bir olumsuz değerlendirmesine dayanıyorsa Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu ve Ankara Bölge İdare Mahkemesi idareye geniş alan bırakıyor; ret belirli bir olguya dayanıyor ve bu olgu sonradan bir yargı kararıyla ortadan kalkmışsa ya da hiç gerçekleşmemişse iptal kararları çıkıyor. Davanızı bu ayrıma göre kurun. Ret sizin kendi davranışınıza mı, eşinize ya da bir yakınınıza mı dayanıyor; idarenin bilgisi somut bir olay mı, bir istihbarat notu mu; o olay hakkında sonradan bir yargı kararı çıktı mı? Kovuşturmaya yer olmadığı, beraat ya da düşme kararını kesinleşme şerhiyle sunun ve idarenin notundaki bir olgunun yanlış olduğunu gösteren resmî yazıyı dosyaya koyun.

Evlilik yoluyla başvuru reddedildiyse

Türk vatandaşıyla evlenmek vatandaşlığı doğrudan kazandırmaz. En az üç yıldır evli olan ve evliliği süren yabancı başvurabilir; idare üç şart arar: aile birliği içinde yaşamak, evlilik birliğiyle bağdaşmayan bir faaliyette bulunmamak ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel hâli bulunmamak (Kanun m. 16/1). Eşiniz Türk vatandaşlığını sonradan kazandıysa üç yıl, onun vatandaş olduğu tarihten hesaplanır (Yönetmelik m. 25/3). Başvurudan sonra Türk vatandaşı eş ölürse aile birliği şartı aranmaz (Kanun m. 16/2).

Valilik önce şekli şartlara bakar: üç yıl dolmamışsa, evlilik başvurudan önce boşanma ya da ölümle sona ermişse, hakkınızda bir suçtan yargılama sürüyorsa ya da hükümlü veya tutukluysanız, istenen belgeler eksikse başvuru kabul edilmez (Yönetmelik m. 25/2). Sonra il emniyet müdürlüğü aile birliği içinde yaşayıp yaşamadığınızı, evlilik birliğiyle bağdaşmayan bir davranışınız olup olmadığını ve millî güvenlik ile kamu düzeni engelini araştırır, kanaatini tutanaklarıyla birlikte soruşturma formuna yazar (m. 28/1). Komisyon sizi ve eşinizi ayrı ayrı ve birlikte mülakata alır, evliliğin gerçek bir evlilik mi yoksa vatandaşlık için yapılmış bir evlilik mi olduğunu araştırır ve kanaatini mülakat formuna yazar; dosya karar için Bakanlığa gider (m. 29). Emniyet bir kanaate varamazsa Türk vatandaşı eşin yakınlarının ifadeleri de alınarak soruşturma kanaat oluşuncaya kadar aralıklarla sürdürülür (m. 72/2). Yurt dışından yapılan başvuruda mülakatı konsolosluk görevlisi yapar (m. 30).

Evlilik retlerinde dava çoğu zaman bu tutanakların üzerinden yürür. Mülakat formunu ve emniyet tutanaklarını dosyaya getirtin; eşlerin cevapları arasındaki bir çelişki ya da bir komşunun beyanı gerekçe yapılmışsa onu ortak konut, nüfus kaydı, çocukların kayıtları, ortak hesap ve fotoğraflar gibi belgelerle cevaplayın. Öğretide, uygulamada uzun evliliğe rağmen çocuk sahibi olmamak ya da eşler arasındaki yaş farkı gibi olguların da ret gerekçesi yapıldığı ve aile birliğini ispat yükünün fiilen başvurucuya bırakıldığı aktarılıyor (Yarar, 2025, s. 2216). Aynı çalışmaya göre uygulamada evliliğin Bakanlık karar verene kadar sürmesi aranıyor; karar çıkmadan boşanma gerçekleşirse başvuru bu yüzden reddediliyor (s. 2214).

Evlenmeden önceki olaylar da sık görülen bir gerekçedir. Danıştay 10. Dairesi, 2004'te Türk vatandaşıyla evlenen Azerbaycan vatandaşının geçmişteki hukuka aykırı fiilleri gerekçe yapılarak reddedilen başvurusunda, evliliğini aile birliği içinde sürdüren ve evlendikten sonra vatandaşlığa engel bir suç işlediği tespit edilmeyen başvurucu hakkındaki reddi iptal eden kararı onadı (E.2016/15303, K.2020/5425, 25.11.2020). Evlenmeden önce açılmış, biri beraatle, öteki zamanaşımıyla düşmeyle bitmiş ceza davaları gerekçe yapılan Yunanistan vatandaşının dosyasında da Daire, bu kararların mahkûmiyet sayılamayacağını ve aksinin masumiyet karinesini ihlal edeceğini söyleyen iptal kararını onadı (E.2016/2785, K.2020/4434, 3.11.2020). İki karar da oyçokluğuyla verildi; karşıoy yazan üyeler idarenin geniş takdir yetkisini öne çıkardı. Reddiniz evlilikten önceki bir olaya dayanıyorsa evlilik tarihinizi, o tarihten sonraki temiz adli sicilinizi ve olayın sonucunu gösteren kararı dilekçeye ekleyin.

Ret bazen Türk vatandaşı eşe ilişkin bir bilgiye dayanır. Anayasa Mahkemesine gelen bir dosyada mülakatta şartları taşıdığı tespit edilen Ukrayna vatandaşı başvurucunun talebi, eşi hakkında istihbari bilgi bulunduğu gerekçesiyle reddedilmiş; Ankara 10. İdare Mahkemesi davayı reddetmiş, Ankara Bölge İdare Mahkemesi de bu kararı onamıştı (Elmaz Kırımlı, B. No: 2018/35678, 21.10.2020, §§ 11-16). Ret eşinizin kaydına dayanıyorsa idareden bu bilginin size hangi yönden etki ettiğinin, yani sizin kendi eyleminizin ya da bağlantınızın ne olduğunun gösterilmesini isteyin; elinizde eşinizin dosyasında verilmiş beraat ya da takipsizlik kararı varsa onu da ekleyin.

İstinaf, kesinlik, Anayasa Mahkemesi ve AİHM

İdare mahkemesinin kararına karşı tebliğden itibaren 30 gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf başvurusu yapılır (İYUK m. 45/1); Ankara'daki davalarda bu incelemeyi Ankara Bölge İdare Mahkemesi 10. İdari Dava Dairesi yapıyor. Vatandaşlık davaları Danıştayda temyiz edilebilecek davalar arasında sayılmaz (m. 46/1) ve bölge idare mahkemesinin temyize açık olmayan kararları kesindir (m. 45/6). Abduljabar Ulus dosyasında bölge idare mahkemesi kararını “kesin olarak” verdi (§ 3).

7589 sayılı Kanun 31.7.2026'da bu kurala bir istisna ekledi: bölge idare mahkemesi istinaf incelemesinde ilk derece kararını kaldırıp yeniden karar verirse, bu karara karşı tebliğden itibaren 30 gün içinde Danıştayda temyiz yolu açıktır. Kanun bazı davaları bu yolun dışında bıraktı; bunlar arasında tek hâkimle görülen davalar ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun uygulanmasından doğan davalar var, 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu davaları ise sayılmamış (İYUK m. 46/2). İdare mahkemesi reddinizi iptal ettiği hâlde bölge idare mahkemesi kararı kaldırıp davayı reddederse ve davanız tek hâkimle görülmediyse, bu karara karşı Danıştaya başvurma imkânınızı tebliğden itibaren 30 gün içinde kullanın. Danıştayın ilk derece olarak baktığı davalarda Daire kararı İdari Dava Daireleri Kurulunda temyiz edilir (m. 46/1).

Kesin karara karşı Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru süresi, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren 30 gündür (6216 sayılı Kanun m. 47/5); bu tarihin nasıl hesaplandığını AYM başvuru süresi ne zaman başlar yazısında anlattık. Başvuruda şikâyetinizi hangi hakka bağladığınız sonucu belirler. Anayasa Mahkemesi vatandaşlığa kabulü devletin egemenlik yetkisinin çekirdek alanında görüyor ve bu davalarla ilgili adil yargılanma şikâyetlerini (gerekçe, hak arama, masumiyet karinesi) incelemiyor: Elmaz Kırımlı ve Abduljabar Ulus başvuruları bu yüzden konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu (Elmaz Kırımlı, § 27; Abduljabar Ulus, §§ 9-10). İncelemenin yolu özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıdır (Anayasa m. 20): ret özel hayatınıza ilişkin bir nedene dayanıyorsa ya da sonucu itibarıyla özel veya aile hayatınızı etkiliyorsa Mahkeme bu hak yönünden inceleme yapar (Ahlam Muhamed, § 27). A.S. kararında ihlal bulundu ve dosya yeniden yargılama için Ankara 9. İdare Mahkemesine gönderildi; Ahlam Muhamed kararında ise başvurunun işlemden kaldırılmasının başvurucunun ikametine ya da aile hayatına bir etkisi bulunmadığı için başvuru açıkça dayanaktan yoksun sayıldı (§§ 28-29). Başvuru formunda iddianızı Anayasa'nın 20. maddesine bağlayın ve reddin hayatınızdaki somut etkisini belgeleyin. A.S. dosyasında başvurucunun kimliğinin gizli tutulması talebi de kabul edildi; bu talebin nasıl yapıldığı bireysel başvuruda kimlik gizliliği yazısında.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi belirli bir vatandaşlığı kazanma hakkı tanımaz. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, vatandaşlığın keyfî biçimde reddedilmesinin kişinin özel hayatına etkisi nedeniyle bazı durumlarda Sözleşme'nin 8. maddesi bakımından sorun doğurabileceğini kabul ediyor (Genovese/Malta, no. 53124/09, 11.10.2011, § 30). Reddin keyfî olup olmadığını iç hukuktaki şartlara bakarak belirliyor; Letonya Bakanlar Kurulunun verdiği bir vatandaşlığa kabul reddini keyfî saymadı ve başvurucunun ifade ve toplanma özgürlüğüne dayanan şikâyetinde Sözleşme'nin 10. ve 11. maddelerini uygulanabilir bulmadı (Petropavlovskis/Letonya, no. 44230/06, 13.1.2015, §§ 83-85). Vatandaşlığın verildikten sonra geri alınmasında ise Mahkeme daha sıkı bakıyor: işlemin kanuna dayanıp dayanmadığını, usul güvencelerini, yargı önünde itiraz imkânını ve idarenin özenle ve hızla davranıp davranmadığını arıyor (Usmanov/Rusya, no. 43936/18, 22.12.2020, §§ 53-54).

Yeniden başvuru ve sonuçlanmayan başvuru

Kanun ve Yönetmelik reddedilen başvurudan sonra yeni başvuru için bekleme süresi öngörmez; yeni başvuruyu açılmış bir davanın sonucuna bağlayan bir hüküm de yoktur. Yeni başvuru yeni bir inceleme demektir: hakkınızda yapılan araştırma ve soruşturma bir yıl geçerlidir ve idare gerekli görürse bu süreyi beklemeden yeniden araştırma yaptırabilir (Yönetmelik m. 72/4). Reddin nedeni ortadan kalkmadan yapılan başvuru büyük olasılıkla aynı gerekçeyle karşılaşır; önce o nedeni giderin. Eksik ikamet süresini ya da üç yıllık evlilik süresini tamamlayın, HAGB'nin denetim süresi bitip dava düştükten sonra başvurun, ceza dosyanızdaki beraat ya da düşme kararının kesinleşmesini bekleyin. Şartlarınız başka bir yola uyuyorsa, örneğin genel yol yerine evlilik yoluna, o yoldan başvurmak da mümkündür.

Başvurunun ne kadar sürede sonuçlanacağına dair Kanunda bir süre yoktur; Yönetmelik yalnız komisyonun gündem olduğunda en geç 15 gün içinde toplanacağını söyler (m. 70/3). Başvurunuz uzun süredir sonuçlanmıyorsa, Bakanlığa ya da başvurduğunuz valiliğe yazılı başvurup sonuçlandırılmasını isteyin. Bu başvuruya 30 gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve bu sessiz ret işlemine karşı dava açabilirsiniz (İYUK m. 10/2). Davanın yeri başvurunuzun nerede beklediğine göre değişir. Danıştay, İstanbul'da yapılıp Genel Müdürlüğe gönderilen ve cevapsız kalan bir başvuruda davaya Ankara İdare Mahkemesinin bakacağına (10. Daire, E.2025/4078, K.2025/3879, 16.9.2025), Mersin'de yapılıp henüz Genel Müdürlüğe ulaşmamış istisnai yol başvurusunda ise Mersin İdare Mahkemesinin bakacağına karar verdi (E.2022/5293, K.2022/4685, 26.10.2022). Bu davada mahkeme başvurunun neden beklediğini idareye sorabilir (İYUK m. 20/1); idare yerine karar verip sizi vatandaşlığa alamaz, iptal kararından sonra kararı yine Bakanlık verir (10. Daire, E.2023/5620, K.2025/4552).