Bağımsız ve tarafsız mahkeme: Anayasa Mahkemesi hangi durumlarda ihlal buluyor?

Sonuçlar: 421 şikâyetin 5'inde ihlal

Ceza yargılamasında 206 kararda 207 şikâyet var. 5'inde ihlal bulundu, 2'sinde ihlal olmadığına karar verildi. 124'ü açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 43'ünde başvuru yollarının tüketilmediğine, 10'unda süre aşımına karar verildi. İhlal bulunan şikâyetlerin hepsinde yeniden yargılamaya hükmedildi.

İdare yargılamasında 214 kararda 214 şikâyet var ve hiçbirinde ihlal bulunmadı. 201'i açıkça dayanaktan yoksun sayıldı, 3'ünde ihlal olmadığına karar verildi.

Genel nitelikteki yapısal itirazlar sonuç vermedi:

• Karar özetinde özel yetkili mahkemeler geçen 39 ceza kararının hiçbirinde ihlal yok.
• Karar özetinde Askeri Yüksek İdare Mahkemesi geçen 32 idari yargı kararının hepsi açıkça dayanaktan yoksun bulundu.
• Karar özetinde aynı hâkimin kararı verip itiraz heyetinde de yer aldığı belirtilen 4 ceza kararının 2'sinde ihlal bulundu.

Aynı hâkimin itirazı incelemesi

İhlallerin en açık örneği, bir kararı veren hâkimin o karara yapılan itirazı inceleyen heyette de yer alması. Tutuklu başvurucunun disiplin cezasına şikâyetini infaz hâkimi olarak reddeden hâkim, itirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi heyetinde de bulunuyordu. Mahkeme, kanunun açık hükmüne rağmen bu hâkimin itiraz incelemesine katılmasının nesnel tarafsızlığı zedelediğini belirterek ihlal buldu (Serkan Şeker, B. No: 2017/15118, 2/6/2020, §§ 12, 53–54). İnfaz hâkimliği dosyalarındaki diğer güvenceler için infaz hâkimliğinde duruşma sayfasına bakabilirsiniz.

Aynı sonuca 2026'da mahkûmiyet kararına itiraz için de varıldı: mahkûmiyet kararını veren hâkim, itirazı inceleyen üç kişilik heyette de yer almıştı. Mahkeme, şikâyetin hâkimin kişisel tutumuna değil nesnel tarafsızlığa ilişkin olduğunu, aynı hâkimin aynı süreçte farklı görevler üstlenmesinin tarafsızlık konusunda şüphe doğurduğunu belirtti (Seyfi Gür, B. No: 2021/41572, 11/2/2026, §§ 49–51).

Kalabalık bir kurulda birkaç üyenin daha önce aynı dosyaya bakmış olması ise tek başına yeterli görülmedi. Danıştay dairesinde temyiz incelemesine katılan üç üyenin, otuzu aşkın üyeyle toplanan İdari Dava Daireleri Kurulunda da yer alması ihlal sayılmadı (Kemal Demir, B. No: 2014/17141, 6/7/2017, §§ 78–79).

Kanuni hâkim ve görevli yargı kolu

Mahkeme, hangi mahkemenin görevli olduğunu kendisi belirlemiyor; adil yargılanma güvencelerinin ihlal edilip edilmediğine bakıyor. Askerî savcı olan başvurucu hakkındaki dava askerî yargıda görülmüştü. Suç tarihinden sonra görevden ayrılan askerî hâkim ve savcıların hangi yargı kolunda yargılanacağı belirsizdi ve Askerî Yargıtay, yüksek mahkemelerin farklı içtihatlarına rağmen meseleyi Uyuşmazlık Mahkemesine taşımamıştı. Bu nedenle kanuni hâkim güvencesinin ihlal edildiğine karar verildi (Mehmet Çelik (2), B. No: 2015/889, 17/11/2016, §§ 73–75).

Yüce Divanda yargılanması gerektiğini ileri süren başvurucu için sonuç farklıydı. Genel Kurul, görevle ilgili suçun eylemin görev kapsamındaki bir faaliyetle bağlantılı olmasını gerektirdiğini, derece mahkemelerinin isnat edilen eylemlerin görevle ilgili olmadığı yönündeki değerlendirmesinin Mahkemenin içtihadıyla uyumlu olduğunu belirterek ihlal bulmadı; beş üye karşı oy kullandı (Ahmet Çörekçi [GK], B. No: 2021/30753, 26/1/2023, §§ 124, 129–130).

AİHM kararından sonra yeniden yargılama

Heyetinde askerî hâkim bulunan bir Devlet Güvenlik Mahkemesince mahkûm edilen başvurucu için AİHM, mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmadığına karar vermişti. Yargılamanın yenilenmesi talebi, askerî hâkimin bulunmasının usule ilişkin bir mesele olduğu gerekçesiyle reddedildi. Mahkeme, AİHM kararının ancak askerî hâkim bulunmayan bir mahkemede yeniden yargılama yapılarak giderilebileceğini belirterek ihlal buldu (Abdullah Altun, B. No: 2014/2894, 17/7/2018, §§ 44–46).

Sonuç vermeyen yapısal itirazlar

2014'te kurulan sulh ceza hâkimliklerinin belli bir kesime karşı soruşturmalar için oluşturulduğu iddiasını Genel Kurul açıkça dayanaktan yoksun buldu: sulh ceza hâkimleri de diğer hâkimler gibi HSYK tarafından atanıyor ve hâkimlik teminatına sahip; aynı hâkimlikler aynı soruşturmada savcının taleplerini reddederek bazı şüpheliler lehine de karar vermişti (Hidayet Karaca [GK], B. No: 2015/144, 14/7/2015, §§ 78–80). Tutuklamaya karşı başvurular için tutuklamaya karşı bireysel başvuru sayfasına bakabilirsiniz.

Askeri Yüksek İdare Mahkemesinde hâkim sınıfından olmayan subay üyelerin bulunması nedeniyle mahkemenin bağımsız ve tarafsız olmadığı iddiası da daha önceki kararlar doğrultusunda açıkça dayanaktan yoksun sayıldı (E.G. [GK], B. No: 2014/12428, 13/10/2016, §§ 35–36). Temyiz üyesinin, dava konusu işlemi imzalayan kurul üyelerinden birinin eşi olması da somut olayda tarafsızlık ihlali sayılmadı (Nihat Karagöz, B. No: 2019/21436, 3/2/2022, §§ 40–42).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Kararı veren hâkim, aynı karara karşı yaptığınız itirazı ya da kanun yolunu inceleyen heyette de yer aldı mı?
2. Bu durumu fark ettiğinizde hâkimin reddi talebinde bulundunuz ya da itiraz dilekçenizde ileri sürdünüz mü?
3. Şikâyetiniz hâkimin kişisel tutumuna mı, yoksa dışarıdan bakıldığında şüphe doğuran yapısal bir duruma mı ilişkin?
4. Yargılandığınız mahkemenin görevi konusunda yüksek mahkemeler arasında belirsizlik var mıydı?
5. Lehinize bir AİHM ihlal kararı varsa, yargılamanın yenilenmesini talep ettiniz mi?
6. Kesin kararın size tebliğinden itibaren otuz günlük başvuru süresine uydunuz mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "bağımsız ve tarafsız mahkemede yargılanma hakkı (ceza)" ve "(idare)" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Kümeler karar özetlerindeki ifadelere göre ayrıldı. Belirleyici 9 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.