Hukuk ve idare davalarında makul süre: Anayasa Mahkemesi kaç yılı uzun buluyor?

Sonuçlar: 2.238 ihlal, 2024'ten beri ihlal yok

Hukuk davalarında 2.497 kararda 2.640 şikâyet var; 1.558'inde ihlal bulundu, 693'ü başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi, 147'si açıkça dayanaktan yoksun bulundu. İdare davalarında 1.337 kararda 1.367 şikâyet var; 680'inde ihlal bulundu, 458'i başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi, 152'si açıkça dayanaktan yoksun bulundu.

Tablodaki düşüşler başvuru yolundaki kanun değişikliklerini izliyor: 2018–2019'da ve 2023'ten sonra makul süre şikâyetleri önce Tazminat Komisyonuna yönlendirildi. Mahkemenin kayıtlarında 2025'te hukuk davaları için görünen tek ihlal ise bir kayıt hatası: o kararın hüküm fıkrası makul süre şikâyetini başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez buluyor, ihlal mülkiyet hakkına ilişkin (Cihangir Irmak, B. No: 2020/25110, 23/12/2025, § 9).

Ne kadar tazminat verildi?

İhlal bulunan şikâyetlerde Mahkeme hukuk davalarında 1.449, idare davalarında 599 kez manevi tazminata hükmetti; 109 ve 80 şikâyette yalnızca ihlali tespit etti. Birden çok başvurucunun bulunduğu kararlarda tutar çoğu kez toplam olduğu için aşağıdaki tablo yalnızca tek başvuruculu kararlardan, kararın hükmündeki toplam manevi tazminat üzerinden hesaplandı. Tutar her kararda yargılamanın süresine göre değişiyor.

Tek tek örnekler: 2013'te on bir yıl süren tapu davası için 8.300 TL (Güher Ergun ve Diğerleri, B. No: 2012/13, 2/7/2013, § 69), 2023'te 17 yıl 3 ay süren iş davası için 144.000 TL (Ziynet Benli [GK], B. No: 2019/23977, 15/2/2023, § 70).

Süre ne zaman başlar, ne zaman biter?

Hukuk davalarında süre kural olarak davanın açıldığı tarihte başlıyor (Güher Ergun ve Diğerleri, § 50). Bitiş, çoğu zaman icra aşamasını da kapsayacak şekilde yargılamanın sona erdiği tarih; dava sürüyorsa Anayasa Mahkemesinin karar tarihi esas alınıyor (§ 52).

Dava açılmadan önce bir idari makama başvurmak gerekiyorsa süre o başvuruyla başlayabiliyor. Terör zararları için zarar tespit komisyonuna başvuran başvurucunun dosyasında Mahkeme, idari süreç ile yargılamayı ayrı ayrı değerlendirdi (Sabri Çetin, B. No: 2013/3007, 6/2/2014, § 60).

Kaç yıl makul sayılıyor?

Mahkeme sabit bir süre öngörmüyor; davanın karmaşıklığına, kaç dereceli olduğuna, tarafların ve makamların tutumuna ve başvurucunun davanın hızla bitmesindeki menfaatine bakıyor (Hasan Özcan [GK], B. No: 2014/15059, 25/5/2017, § 18). Okunan kararlardaki süreler:

Yaklaşık 2 yıl 9 ay süren idari dava makul bulundu (Yasemin Balcı [GK], B. No: 2014/8881, 25/7/2017, §§ 102–103). Zarar tespit komisyonu 2 yıl 6 ayda karar vermiş, ardından açılan dava 1 yıl 9 ayda kesinleşmişti; Mahkeme komisyonların iş yükünü ve işlemlerin karmaşıklığını gözeterek ihlal bulmadı (Sabri Çetin, §§ 61, 80–81). Buna karşılık iş mahkemesinde yaklaşık 6 yıl 10 ay süren dava (Hasan Özcan [GK], §§ 19–20) ve yaklaşık 9 yıl 11 ay süren idari dava (Ayşe Çelik ve Cafer Çelik [GK], B. No: 2014/19993, 25/7/2017, §§ 27–28) makul bulunmadı.

Gecikme taraftan kaynaklansa bile

Hukuk davalarında dava malzemesini tarafların hazırlaması, mahkemeyi davayı gerekli süratle yürütme yükümlülüğünden kurtarmıyor (Güher Ergun ve Diğerleri, § 58). Kırk iki taraflı bir tapu davasında mahkeme davacıya defalarca süre vermiş, kesin sürelere ilişkin müeyyideleri uygulamamış, keşif ara kararları yerine getirilmemişti (§ 60). Mahkeme ihlal bulmakla kalmadı, yargılamanın en kısa sürede bitirilmesi için kararın ilgili mahkemeye gönderilmesine karar verdi (§ 71).

Önce Tazminat Komisyonu

Bugün hukuk ya da idare davasının uzunluğu için doğrudan Anayasa Mahkemesine başvurulamıyor. 9/3/2023 tarihinde Anayasa Mahkemesinde bekleyen başvurular Tazminat Komisyonuna yönlendirildi; Genel Kurul, Komisyon yolu tüketilmeden yapılan başvuruları incelemenin bireysel başvurunun ikincil niteliğiyle bağdaşmayacağını belirtti (Veysi Ado [GK], B. No: 2022/100837, 27/4/2023, §§ 49–51). 2024'te yürürlüğe giren 7499 sayılı Kanun'la Komisyona doğrudan başvuru yolu kalıcı hâle geldi; başvuru yargılama sürerken ya da kesin kararın öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde yapılıyor (Ahmet Kartalkuş, B. No: 2019/39635, 19/3/2024, § 38).

Komisyon kararından ve buna karşı yargı yolundan sonra Anayasa Mahkemesine başvurulabiliyor (Ahmet Kartalkuş, § 40). Komisyon yolunun tarihçesi ceza davalarında makul süre sayfasında, başvuru usulü makul süre ve Tazminat Komisyonu yazısında anlatılıyor.

Diğer ret nedenleri

Aynı ihlal iddiasıyla ikinci kez başvurulursa başvuru mükerrer olduğu için reddediliyor. 5233 sayılı Kanun'a göre yaptığı zarar tespit başvurusunun sonuçlanmadığından yakınan başvurucu, aynı iddiayla yaptığı önceki başvuruda 2021'de ihlal kararı almıştı; ikinci başvurusu reddedildi (Abdullah Öner, B. No: 2020/27377, 12/3/2025, §§ 10–11).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Dava hangi tarihte açıldı? Öncesinde zorunlu bir idari başvuru yaptınız mı?
2. Dava sürüyor mu, kesinleşti mi? Kesinleştiyse kesin kararı hangi tarihte öğrendiniz?
3. Gecikmeler hangi aşamada oldu: bilirkişi, tebligat, keşif, bozma sonrası yargılama? Bunlarda sizin bir payınız var mı?
4. Dava bitmişse icra aşaması ne kadar sürdü?
5. Tazminat Komisyonuna başvurdunuz mu? Komisyon kararına itiraz ettiniz mi?
6. Aynı şikâyetle daha önce Anayasa Mahkemesine başvurdunuz mu?

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir; Tazminat Komisyonu ve Anayasa Mahkemesi için işleyen süreleri, Komisyon kararından sonra ihlal bulunan ve reddedilen dosyaları görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "makul sürede yargılanma hakkı (hukuk)" ve "makul sürede yargılanma hakkı (idare)" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren kararların sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Tazminat ortancası yalnızca tek başvuruculu kararlardaki manevi tazminat tutarlarından, en az üç şikâyetin bulunduğu yıllar için hesaplandı. Belirleyici 9 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi; kayıtla hüküm fıkrasının uyuşmadığı bir karar ayrıca belirtildi.