Anayasa Mahkemesi, yayımladığı 1.337 kararda bu başlıkta 1.367 şikâyet inceledi ve 680 şikâyette ihlal buldu. Aşağıda sonuçların dağılımı, Mahkemenin bu konuda en çok dayandığı ilke paragrafları, ret nedenleri ve ihlal kararlarındaki giderimler yer alıyor. Sayılar yalnızca yayımlanan kararlara aittir; Mahkemenin sonuçlandırdığı bütün başvurular içinde ihlal oranı çok daha düşüktür.
Anayasa Mahkemesi bu şikâyetlerde nasıl karar verdi?
Tablo, yayımlanan kararlardaki şikâyetlerin Anayasa Mahkemesinin verdiği sonuca göre dağılımını gösteriyor.
| Sonuç | Şikâyet | Oran |
|---|---|---|
| İhlal | 680 | %50 |
| Başvuru yollarının tüketilmemesi | 458 | %34 |
| Açıkça dayanaktan yoksunluk | 152 | %11 |
| Süre aşımı | 21 | %2 |
| İhlal olmadığı | 12 | %1 |
| Zaman bakımından yetkisizlik | 12 | %1 |
| Başvurunun reddi | 12 | %1 |
| Düşme | 12 | %1 |
| Kişi bakımından yetkisizlik | 3 | %0 |
| Konu bakımından yetkisizlik | 3 | %0 |
| Anayasal ve kişisel önemin olmaması | 1 | %0 |
| İdari redde itirazın reddi | 1 | %0 |
Mahkeme hangi ilkelere dayanıyor?
Bu başlıktaki kararların ilgili inceleme bölümlerinde en çok atıf yapılan paragraflar, Anayasa Mahkemesinin kendi ifadesiyle:
5233 sayılı Kanun’un geçici 1. maddesinde komisyonlara yapılan başvuruların başvuru tarihinden itibaren iki yıl içinde sonuçlandırılacağı, anılan Kanun’un geçici 4. maddesinde bu sürenin de bitmesi ve başvuruların sonuçlandırılamamış olması halinde, Bakanlar Kurulunun bu süreyi her defasında bir yılı aşmamak üzere uzatabileceği kurala bağlanmıştır. Bu kapsamda yapılan başvuruların sonuçlandırılma süresi, son olarak 20/7/2013 tarih ve 28713 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 24/6/2013 tarih ve 2013/5034 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı Eki Kararın 1. maddesiyle, 2/4/2012 tarih ve 2012/2996 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile uzatılan sürenin bitiminden itibaren bir yıl uzatılmıştır.
Kaldı ki, komisyonlar için 5233 sayılı Kanun’da belirtilen süreler hak düşürücü nitelikte değildir. Uğranılan zararların tazmini için yapılan başvurular için 5233 sayılı Kanun’da öngörülen süreler, komisyonlara yönelik bir süre olduğundan düzenleyici nitelikte olup komisyonlar bu sürede başvuruyu sonuçlandıramasalar da daha sonra verdikleri kararların geçerli olduğunda şüphe yoktur (B. No:2013/772, 7/11/2013, § 62).
4721 sayılı Kanun’un 28. maddesine göre gerçek kişiler hakkında sağ doğmakla başlayan kişilik ölümle sona ermekte olup ölüm ile kişiliği sona erenler için artık hak ve fiil ehliyetine sahip olduklarından söz etmeye olanak bulunmamaktadır. 6098 sayılı Kanun’un anılan hükümlerinden anlaşıldığı üzere ise hukuki işlemden doğan vekâlet veren ile vekil arasında temsil yetkisine dair sözleşme, aksi kararlaştırılmadıkça veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça taraflardan birinin ölümü, ehliyetini kaybetmesi veya iflası ile hiçbir işleme gerek kalmaksızın kendiliğinden son bulacaktır (Abdurrehman Uray, B. No: 2013/6140, 5/11/2014, § 28). Bu bakımdan müvekkilin ölümü ile davaya vekâlet son bulduğundan, müvekkilin sağlığında düzenlediği vekâletname ile yetkili kıldığı vekili (avukatı), müvekkilin ölümünden sonra onun adına dava açamaz. .
Şikâyetler hangi nedenlerle reddedildi?
Her ret nedeninin yanında şikâyet sayısı ve yakın tarihli örnek kararlar yer alıyor; örneklerdeki metin, Anayasa Mahkemesinin karar özetidir.
Açıkça dayanaktan yoksunluk (152 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Müşerref Sedef, B. No: 2020/19618, 18/9/2024: Başvuru, alacağın enflasyon karşısında değer kaybına uğraması nedeniyle mülkiyet hakkının, diğer şikâyetler nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
- Mihriban Eza, B. No: 2019/8044, 17/4/2024: Başvuru, mülke ulaşılamamasından kaynaklanan zararın tazmini için yapılan talebin zararın muhtemel olduğu gerekçesiyle reddedilmesi nedeniyle mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Süre aşımı (21 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Ulaş Kaya, B. No: 2021/59455, 17/2/2026: Başvuru, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Türkiye Sınırlı Sorumlu Yapı Kooperatifleri Merkez Birliği, B. No: 2019/29704, 23/12/2025: Başvuru; ihale yoluyla satın alınan taşınmazlar için ihale makamınca beyan edilip ödenen katma değer vergisinin iptali ve iadesi talebiyle açılan davanın başvurucunun dava açma ehliyetine sahip olmadığı gerekçesiyle reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ve mülkiyet hakkının, dava sürecinin uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Başvuru yollarının tüketilmemesi (458 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Niyazi Candan, B. No: 2021/15459, 22/7/2026: Başvuru, başvurucuya ait taşınmazın yer aldığı bölgede kanalizasyon ve arıtma sistemi bulunmaması nedeniyle özel hayata saygı hakkının ve yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Ayşe Şinik, B. No: 2022/102235, 1/7/2026: Başvuru, kamu makamları tarafından öngörülebilir ve önlenebilir nitelikte olan Ankara Garı önündeki 10/10/2015 tarihli canlı bomba saldırısı sonucu meydana gelen ölüm ve bu olaydan doğan zararların tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında yeterli araştırma yapılmadan yetersiz manevi tazminata karar verilmesi nedeniyle yaşam hakkı başta olmak üzere anayasal hakların ihlal edildiği iddialarına…
Anayasal ve kişisel önemin olmaması (1 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Oğuz Zengin (2), B. No: 2014/156, 4/10/2017: Başvuru, ek özel hizmet tazminatı ödenmesi istemiyle yapılan başvurunun sendikacılık faaliyetlerinden dolayı reddedilmesi nedeniyle örgütlenme özgürlüğünün; bu işleme karşı açılan davanın reddedilmesi, yargılama sırasında davalı idarenin savunmalarının tebliğ edilmemesi ve yargılamanın uzun sürmesi nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Konu bakımından yetkisizlik (3 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Abdullah Sizer ve diğerleri, B. No: 2019/25227, 15/5/2020: Başvuru, Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu tarafından hükmedilen tazminatın yetersiz olması nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Aynura Safarzade, B. No: 2018/24825, 4/5/2020: Başvuru, Türk vatandaşlığına kabul edilme talebinin reddine ilişkin işleme karşı açılan davada adil yargılanma ve aile hayatına saygı haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Kişi bakımından yetkisizlik (3 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Zafer Tokatlı, B. No: 2014/2144, 8/6/2016: Başvuru, görevden çıkarma cezasıyla tecziyeye ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davanın ceza yargılamasında beraat kararı verilmesine rağmen yargılamanın karar verilmesine yer olmadığı şeklinde sonuçlandırıldığı ve uzun sürdüğü gerekçeleriyle makul sürede yargılanma hakkının, masumiyet karinesi ile maddi ve manevi varlığının korunması hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Zaman bakımından yetkisizlik (12 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Ayşen Işıklı ve diğerleri, B. No: 2018/35199, 11/2/2021: Başvuru, taşınmaz mülkiyetinin Hazine adına tesciline bağlı olarak ödenen tazminatın yetersiz olması nedeniyle mülkiyet hakkının, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
- Ahmet Özgüç ve Methiye Özgüç, B. No: 2016/47942, 23/10/2019: Başvuru, 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan başvuru ve bu başvuru sonucu verilen karar üzerine açılan iptal davasında hükmedilen tazminatın yeterli olmaması, bu kararlarda manevi tazminata hükmedilmemesi, açılan iptal davasında yargılamanın makul sürede sona erdirilmemesi ve ölüm olaylarının faillerinin…
İhlal bulunan şikâyetlerde ne oldu?
Anayasa Mahkemesinin ihlal bulduğu 680 şikâyette hükmettiği giderimler: manevi tazminat 599, ihlalin tespiti 80, yeniden yargılama 1. Bir şikâyette birden fazla giderime hükmedilebilir.
Manevi tazminata hükmedilen tek başvuruculu kararlarda, karar yılına göre ortanca tutar (en az üç kararın bulunduğu yıllar). Tutar, kararın hükmünde başvurucuya ödenmesine karar verilen toplam manevi tazminattır. Birden çok başvurucunun bulunduğu kararlar, tutar çoğu kez toplam olduğu için hesaba katılmadı:
| Yıl | Karar | Ortanca tutar |
|---|---|---|
| 2014 | 21 | 5.000 TL |
| 2015 | 23 | 5.000 TL |
| 2016 | 30 | 6.000 TL |
| 2017 | 89 | 7.250 TL |
| 2018 | 14 | 6.075 TL |
| 2020 | 197 | 14.000 TL |
| 2021 | 12 | 16.000 TL |
| 2022 | 16 | 36.000 TL |
| 2023 | 4 | 30.000 TL |
Şikâyet türlerinin karşılaştırması: AYM manevi tazminat tutarları.
Son ihlal kararları
- Tuncay Yılmaz ve diğerleri, B. No: 2019/1817, 13/4/2023: Başvurular, davanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkı ile Anayasa'da yer alan diğer bazı haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
- Nazmi Yılmaz ve diğerleri, B. No: 2021/13266, 30/3/2023: Başvurular, davanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Eser Türkistanlı ve diğerleri, B. No: 2019/9680, 30/3/2023: Başvurular, davanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkı ile Anayasa'da yer alan diğer bazı haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
- Cemal Babaoğlu, B. No: 2018/32246, 30/3/2023: Başvuru, 1994 yılından beri haber alınamayan ve terör örgütü tarafından öldürüldüğü iddia edilen başvurucunun kardeşi ile ilgili olarak etkili soruşturma yapılmaması nedeniyle yaşam hakkının, 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan başvurunun reddine ilişkin işleme karşı açılan davanın reddedilmesi ve tazminata…
Yıllara göre şikâyetler
Karar yılına göre bu başlıkta incelenen şikâyetler ve ihlal bulunanlar:
| Yıl | Şikâyet | İhlal | İhlal oranı |
|---|---|---|---|
| 2013 | 3 | 1 | %33 |
| 2014 | 40 | 27 | %68 |
| 2015 | 60 | 47 | %78 |
| 2016 | 155 | 64 | %41 |
| 2017 | 159 | 132 | %83 |
| 2018 | 85 | 19 | %22 |
| 2019 | 105 | 1 | %1 |
| 2020 | 362 | 295 | %81 |
| 2021 | 58 | 37 | %64 |
| 2022 | 54 | 41 | %76 |
| 2023 | 69 | 16 | %23 |
| 2024 | 106 | 0 | %0 |
| 2025 | 73 | 0 | %0 |
| 2026 | 38 | 0 | %0 |
Adil yargılanma hakkı (hukuk ve idare davaları): bütün şikâyet türleri · AYM İçtihat Atlası
