Tutukluluk incelemesi ve dosyaya erişim: Anayasa Mahkemesinin aradığı güvenceler

Sonuçlar ve 2025'teki kırılma

Yayımlanan 524 kararda bu konuda 728 şikâyet var. Anayasa Mahkemesi 80 şikâyette ihlal buldu, 281 şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun saydı. 165 şikâyet başvuru yollarının tüketilmemesi, 70 şikâyet süre aşımı, 36 şikâyet ise anayasal ve kişisel önem taşımaması nedeniyle reddedildi.

İhlal kararlarının yarısı tek bir yıla ait: 2025'te 40 şikâyette ihlal bulundu. Bunun nedeni Genel Kurulun Şubat 2025'te dosyaya erişim konusunda içtihadını değiştirmesi ve ardından aynı gerekçeyle bir dizi karar verilmesi. Bu kararlarda Mahkeme genellikle 30.000 TL manevi tazminata hükmetti.

Dosyaya erişimin kısıtlanması: 2025'te değişen kural

CMK m. 153/2'ye göre müdafinin dosyayı inceleme yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse savcının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Terör suçlarında bu kısıtlama neredeyse kendiliğinden uygulanıyor; Anayasa Mahkemesi de bunu tespit ediyor (Hüda Kaya, § 92).

Eski ölçüt. Mahkeme uzun süre yalnızca tutuklu kişinin suçlamanın temel unsurlarını bilip bilmediğine baktı (§ 89). İfade alınırken belgelerin içeriğine ilişkin sorular sorulmuşsa ya da tutuklama kararında bu delillere değinilmişse, kişinin itiraz için yeterli bilgiye sahip olduğu kabul ediliyordu (§ 90). Ahmet Kadri Gürsel ve benzeri dosyalarda erişim şikâyetleri bu ölçütle reddedildi (Ahmet Kadri Gürsel [GK], B. No: 2016/50978, 2/5/2019, §§ 71–72).

Yeni ölçüt. Genel Kurul Hüda Kaya kararında bu içtihadı gözden geçirdi. Artık kısıtlamanın, öngörülen amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olduğu yeterli bir gerekçeyle gösterilmesi gerekiyor; tutuklamaya temel oluşturan deliller de tutuklu tarafından incelenebilmeli (Hüda Kaya, § 96). Hüda Kaya'nın dosyasında savcılığın kısıtlama talebi kanun maddesini aynen tekrar ediyordu ve hâkimlik bu talebi kararına aktarmıştı (§ 98). Mahkeme ihlal buldu; altı üye karşıoy kullandı (§ 99).

Sonraki kararlar aynı çizgide. Muhammed Cihad Cemre dosyasında savcılık yalnızca "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" gerekçesine dayanmıştı; Mahkeme ihlal buldu (Muhammed Cihad Cemre, B. No: 2022/84854, 30/4/2025, §§ 23–24). Kısıtlama kararına itiraz ederken, kararın somut bir tehlikeyi göstermediğini ve hangi delile neden erişmeniz gerektiğini yazmanız bu şikâyetin dayanağını oluşturur. Kısıtlama, iddianamenin kabulüyle kendiliğinden sona eriyor (§ 22).

Hâkim önüne çıkarılmadan yapılan incelemeler

Tutukluluk incelemeleri ve itirazlar dosya üzerinden yapılabilir; ama kişi makul aralıklarla hâkim karşısına çıkıp tahliye talebini sözlü olarak dile getirebilmeli. Anayasa Mahkemesi olağan dönem için sabit bir süre belirlemedi; okunan kararlardaki sınır iki ay civarında.

M.S. kararında Mahkeme daha önceki örnekleri de sıraladı: 3 ay 17 gün, 7 ay 2 gün ve 13 ay süren duruşmasız incelemeler olağan dönemde ihlal sayılmıştı; Tarık Korkmaz'daki 1 ay 26 gün ise sayılmamıştı (M.S., B. No: 2020/15221, 5/10/2023, §§ 66–67). M.S. ve Önder Çetin'in iki ayı biraz aşan süreleri silahların eşitliğiyle bağdaşmadı (M.S., § 72; Önder Çetin, B. No: 2020/35096, 14/12/2023, § 56).

İki gerekçe bu süreyi uzatmıyor. Davanın karmaşıklığı ve sanık sayısı tutukluluğun süresinde önemli olsa da hâkim önüne çıkarılma şikâyetinde belirleyici değil (M.S., § 70). Salgın da gerekçe olmadı; çünkü duruşma SEGBİS ile yapılabilirdi (§ 71).

Hâkim önüne çıkarılma gereği müdafinin katılımıyla da karşılanabiliyor; tutuklunun bizzat dinlenmesini gerektiren özel bir durum yoksa avukatın katıldığı celse yeterli sayılıyor (Murat Padır, B. No: 2019/23195, 22/9/2022, § 30).

Olağanüstü hâl döneminde. Mahkeme Aydın Yavuz ve diğerleri kararında, darbe teşebbüsünden sonra 8 ay 18 gün süren duruşmasız incelemeyi Anayasa'nın 15. maddesi kapsamında meşru buldu (M.S., § 65). Süre uzadıkça bu korunma da bitti: Erdal Tercan on sekiz ayı aşan süre hâkim önüne çıkarılmamıştı; Genel Kurul olağanüstü hâl gözetildiğinde de ihlal buldu (Erdal Tercan [GK], B. No: 2016/15637, 12/4/2018, §§ 249, 251).

Savcı görüşünün bildirilmemesi

İtiraz mercii savcının yazılı görüşünü alıyorsa, silahların eşitliği bu görüşün tutukluya bildirilmesini ve cevap verilebilmesini gerektirir (Hikmet Yayğın, B. No: 2013/1279, 30/12/2014, § 40). Hikmet Yayğın'a görüş bildirilmemişti; Mahkeme 2014'te ihlal buldu (§§ 41–42).

Genel Kurul 2017'de bu şikâyetin yönünü değiştirdi. Devran Duran'a bildirilmeyen görüş yalnızca "talebin reddi" yönündeydi ve cevap gerektiren yeni bir olgu içermiyordu (Devran Duran [GK], B. No: 2014/10405, 25/5/2017, § 119). Mahkeme bu konuda yerleşik içtihat bulunduğunu ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığını belirterek şikâyeti anayasal ve kişisel önemden yoksun buldu (§§ 117, 120, 122). Genel Kurul 2025'te de aynı ölçütü uyguladı (Hüsame Emre [GK], B. No: 2022/101811, 31/7/2025, §§ 35, 37).

Bu şikâyetin bugün incelenmesi için, bildirilmeyen görüşün cevap vermeniz gereken yeni bir olgu içerdiğini ve bunun size ne zarar verdiğini somut olarak göstermeniz gerekiyor.

Cevapsız kalan tahliye talebi ve tebliğ edilmeyen kararlar

Tahliye talebine hiç karar verilmemesi doğrudan ihlal. Emrah Oğuz başka bir ilde tutuklanmıştı; tahliye talebi hakkında dosyada hiçbir karar yoktu (Emrah Oğuz, B. No: 2013/1755, 25/3/2015, § 55). Mahkeme ihlal buldu (§ 56).

Tutukluluğun devamı kararlarının tebliğ edilmemesi de kişiyi itiraz imkânından yoksun bırakıyor. Ayhan Işık'ın soruşturma aşamasındaki on bir devam kararı dosya üzerinden verilmiş ve kendisine tebliğ edilmemişti; Mahkeme bunu m. 19/8'e aykırı buldu (Ayhan Işık, B. No: 2020/8401, 3/3/2022, § 51).

Bu şikâyetler nerede reddediliyor?

Sulh ceza hâkimliklerinin yapısı. Tutukluluğa itirazın yine sulh ceza hâkimliklerince incelenmesinin bağımsızlık ve tarafsızlığa aykırı olduğu şikâyeti birçok kararda açıkça dayanaktan yoksun bulundu (Ayşe Nazlı Ilıcak [GK], B. No: 2016/24616, 3/5/2019, §§ 89, 91). Bu konuda somut bir olay göstermeden yapılan genel şikâyetler incelenmiyor.

Tahliyeden sonra tazminat yolu. Tutukluluk sona erdiyse, bu usul eksikliklerinden doğan şikâyetler önce CMK m. 141 tazminat davasında ileri sürülüyor. Talha Kaya tahliyeden sonra, devam kararlarının kendisine tebliğ edilmediğinden şikâyet etmişti; Mahkeme bu şikâyetin tazminat davasında incelenebileceğini söyledi (Talha Kaya, B. No: 2017/28443, 12/9/2018, § 54).

Tazminat davası şekli gerekçeyle reddedilirse. CMK m. 141/1-k bendi, Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasındaki güvencelerin karşılığıdır (Ayhan Işık, § 54). Ayhan Işık'ın tazminat davası "141. madde kapsamında değil" denerek reddedilmişti; Mahkeme bu kez tazminat hakkının (m. 19/9) ihlal edildiğine karar verdi (§§ 55–56). Aynı sonuç, olağanüstü hâlde on sekiz ay hâkim önüne çıkarılmayan Murat Padır'ın reddedilen tazminat davası için de verildi (Murat Padır, §§ 40, 44).

İhlal kararı ne kazandırır?

İhlal bulunan 80 şikâyetin 72'sinde Anayasa Mahkemesi manevi tazminata hükmetti. 2025 kararlarında ortanca tutar 30.000 TL. Daha eski kararlarda tutarlar düşük: Hikmet Yayğın'a 2014'te 3.000 TL, Emrah Oğuz'a 2015'te 9.000 TL, Önder Çetin'e 2023'te 12.000 TL ödendi (Hikmet Yayğın, § 46; Emrah Oğuz, § 61; Önder Çetin, § 60).

Tazminatı istemeniz gerekiyor: M.S. tazminat talep etmemişti ve yalnızca ihlal tespit edildi (M.S., § 77). Maddi tazminat için zararı belgelemek gerekiyor; Önder Çetin'in belge sunmadığı maddi tazminat talebi reddedildi (Önder Çetin, § 61).

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Dosyada kısıtlama kararı var mı? Karar soruşturmanın amacının nasıl tehlikeye gireceğini somut olarak gösteriyor mu, yoksa kanun maddesini mi tekrar ediyor?
2. Kısıtlama kararına ve tutuklama kararına itiraz ettiniz mi? İtirazınızda hangi delile neden erişmeniz gerektiğini yazdınız mı?
3. En son ne zaman hâkim karşısına çıktınız ya da avukatınızın katıldığı bir celse yapıldı? Aradaki süre iki ayı aşıyor mu?
4. Tahliye talebinize karar verildi mi? Devam kararları size tebliğ ediliyor mu?
5. Tahliye edildiyseniz CMK m. 141 tazminat davası açtınız mı?

Tutukluluğa itirazın nasıl yazılacağı tutukluluğa itiraz yazısında, tutuklamanın hukukiliği tutuklamaya karşı bireysel başvuru sayfasında, sürenin uzunluğu uzun tutukluluk sayfasında anlatılıyor.

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin "tutulan kişinin yargı merciine başvuru hakkı (hâkim önüne çıkarılma)" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 524 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 13 karar tek tek okundu: Genel Kurul kararları, içtihat değişikliği kararları, aynı şikâyette farklı sonuç alan karar çiftleri ve ret örnekleri. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.