Anayasa Mahkemesi, yayımladığı 309 kararda bu başlıkta 359 şikâyet inceledi ve 102 şikâyette ihlal buldu. Aşağıda sonuçların dağılımı, Mahkemenin bu konuda en çok dayandığı ilke paragrafları, ret nedenleri ve ihlal kararlarındaki giderimler yer alıyor. Sayılar yalnızca yayımlanan kararlara aittir; Mahkemenin sonuçlandırdığı bütün başvurular içinde ihlal oranı çok daha düşüktür.
Anayasa Mahkemesi bu şikâyetlerde nasıl karar verdi?
Tablo, yayımlanan kararlardaki şikâyetlerin Anayasa Mahkemesinin verdiği sonuca göre dağılımını gösteriyor.
| Sonuç | Şikâyet | Oran |
|---|---|---|
| İhlal | 102 | %28 |
| İhlal olmadığı | 90 | %25 |
| Açıkça dayanaktan yoksunluk | 52 | %14 |
| Başvuru yollarının tüketilmemesi | 44 | %12 |
| Süre aşımı | 35 | %10 |
| Kişi bakımından yetkisizlik | 12 | %3 |
| Düşme | 9 | %3 |
| Başvurunun reddi | 7 | %2 |
| Zaman bakımından yetkisizlik | 5 | %1 |
| İncelenmesine yer olmadığı | 3 | %1 |
Mahkeme hangi ilkelere dayanıyor?
Bu başlıktaki kararların yaşam hakkı incelemelerinde en çok atıf yapılan genel ilke paragrafları, Anayasa Mahkemesinin kendi ifadesiyle:
Güç kullanımı sonucu meydana gelen ölüm olayları hakkında yürütülmesi gereken soruşturma şüphesiz ceza soruşturmasıdır (Serpil Kerimoğlu ve diğerleri, § 55).
Yaşam hakkını güvence altına alan Anayasa’nın 17. maddesi, devletin temel amaç ve görevlerini düzenleyen Anayasa'nın 5. maddesiyle birlikte değerlendirildiğinde devlete birtakım negatif ve pozitif yükümlülükler yükler (Serpil Kerimoğlu ve diğerleri, B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 50).
Kolluk kuvvetlerinin güç ve silah kullanımını düzenleyen kanun hükümlerinin varlığı kanunilik kriterini sağlamaya yeterli değildir. Bu kriterin yerine getirilmiş sayılması için kanun hükümlerinin yaşam hakkına ancak mutlak bir zorunluluk altında ve ölçülü olarak müdahale edilmesi gerektiğini düzenlemesi; gücün kötüye kullanılmasına, keyfîliğe ve belirli bir ölçüde de olsa kazalara karşı koruma sağlayabilecek düzeyde yeterli ve açık kurallar içermesi gerekir.
Esasen olayların oluşumuna ilişkin delillerin değerlendirilmesi idari ve yargısal makamların ödevidir (Murat Atılgan, B. No: 2013/9047, 7/5/2015,§ 44). Görülmekte olan bir davada ya da yürütülmekte olan bir soruşturmada, delilleri değerlendirmek kural olarak derece mahkemelerinin işi olduğundan Anayasa Mahkemesinin görevi, bu makamların maddi olaylara ilişkin yaptıkları değerlendirmenin yerine kendi değerlendirmesini koymak değildir (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz. Klaas/Almanya, § 29; Jasar/“Eski Yugoslavya Makedonya Cumhuriyeti”, B. No: 69908/01, 15/2/2007, § 49).
Anayasa’nın 17. maddesinin son fıkrasında "(1) meşru müdafaa hali, (2) yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, (3) bir tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenmesi, (4) bir ayaklanma veya isyanın bastırılması, (5) sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde yetkili merciin verdiği emirlerin uygulanması sırasında silah kullanılmasına kanunun cevaz verdiği zorunlu durumlarda" yaşam hakkına müdahalenin hukuka uygun olacağı belirtilmiştir. Öte yandan Anayasa'nın 17. maddesi, esas itibarıyla bir kişinin kasten öldürülmesine izin verilen durumları değil istenmeyen bir şekilde böyle bir sonucun doğabileceği güç kullanılmasına izin verilen durumları açıklamaktadır.
Bütün kovuşturmaların mahkûmiyet veya belirli bir cezayla sonuçlanmasına yönelik kesin bir zorunluluk bulunmamaktadır ancak mahkemeler, hiçbir koşul altında yaşamı tehdit eden suçlar ile fiziksel ve ruhsal bütünlüğe yapılan ağır saldırıların cezasız kalmasına, af ya da zamanaşımına uğramasına izin vermemeli; sorumlulara yaptırım uygulamakta kararlı olmalı ve suçun ağırlık derecesi ile verdikleri ceza arasında açık bir orantısızlığın bulunmamasına dikkat etmelidir (Umut Tamaç, B. No: 2014/13514, 18/7/2018, § 85; Hatun Horuz ve Zemci Horuz, B. No: 2017/17723, 3/11/2020, § 55). Ayrıca olayların daha sağlıklı bir şekilde aydınlatılabilmesi, kişilerin hukukun üstünlüğüne olan bağlılığını sürdürmesi ve hukuka aykırı eylemlere hoşgörü gösterildiği ya da kayıtsız kalındığı görünümü verilmesinin engellenmesi adına mahkemeler kovuşturmaları makul bir süratle yürütmelidir. Bu gereklilik yaşanan …
Şikâyetler hangi nedenlerle reddedildi?
Her ret nedeninin yanında şikâyet sayısı ve yakın tarihli örnek kararlar yer alıyor; örneklerdeki metin, Anayasa Mahkemesinin karar özetidir.
Açıkça dayanaktan yoksunluk (52 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Fatma Polat ve diğerleri, B. No: 2020/29576, 25/1/2024: Başvuru, ceza infaz kurumunda tutulma sırasında meydana gelen ölüm olayı ve bu olayla ilgili olarak etkili soruşturma yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Resul Cetik, B. No: 2020/23279, 13/12/2023: Başvuru, ülke sınırından kaçak eşya sokulması sırasında kişinin silahlı terör örgütü üyesi olduğu yanılgısıyla silahlı güç kullanılması sonucunda yaralanıp kötü hava şartları nedeniyle yaşamını yitirmesi ve olayla ilgili olarak etkili bir soruşturma yürütülmemesi nedenleriyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Süre aşımı (35 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Aslı Ünal ve diğerleri, B. No: 2021/2715, 3/7/2025: Başvuru, yakalama sırasında kolluk personelinin silahından çıkan kurşun nedeniyle ölüm meydana gelmesi ve olaya ilişkin olarak yürütülen kovuşturmanın etkisiz olması, eylemin yanlış vasıflandırılması ve hükmedilen cezasının yetersizliği nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Dilan Çelik ve diğerleri, B. No: 2021/45846, 2/7/2025: Başvuru, terör olayları sebebiyle uygulanan sokağa çıkma yasağı sırasında ateşli silah yaralanmasına bağlı olarak ölüm olayı meydana gelmesi ve bu olay hakkında etkili soruşturma yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
Başvuru yollarının tüketilmemesi (44 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Ahmet Sanlı ve diğerleri, B. No: 2022/52899, 2/9/2026: Başvuru, kolluk tarafından silahlı güç kullanılması sonucu meydana gelen ölüm olayına ilişkin yürütülen ceza yargılamasında ölümden sorumlu olan kolluk görevlilerinin cezasız bırakılması veya caydırıcı şekilde cezalandırılmaması nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Mehmet Şirin Abak, B. No: 2021/20255, 6/1/2026: Başvuru; kolluk görevlilerinin bir toplantıya müdahalesi nedeniyle toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının, müdahale sırasında kullanılan gaz fişeğinin bir kişiye isabet etmesi neticesinde ağır nitelikte yaralanma meydana gelmesi nedeniyle yaşam hakkının, olaydan kaynaklanan zararların tazmini talebiyle açılan tam yargı davasının tanıklar dinlenmeden keyfî şekilde reddedilmesi ve…
Kişi bakımından yetkisizlik (12 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Ahmet İnce ve diğerleri (2), B. No: 2021/48529, 28/1/2026: Başvuru, güvenlik güçlerince gerekli olmadığı hâlde silahlı güç kullanılması sonucu bir kişinin yaşamını yitirmesi ve bu olayla ilgili olarak etkili bir ceza soruşturması yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Mehmet Hanifi Yetişkin ve diğerleri [GK], B. No: 2021/54641, 23/10/2025: Başvuru; açık alanda bulunan askerî mühimmatın patlaması sonucu gerçekleşen yaralanmadan kaynaklanan zararların tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında maddi tazminat talebinin kısmen reddi nedeniyle yaşam hakkının, hükmedilen maddi ve manevi tazminat yönünden işletilecek faizin başlangıç tarihinin hatalı belirlenmesi nedeniyle mülkiyet hakkının, lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi…
Zaman bakımından yetkisizlik (5 şikâyet). Bu ret nedeni bütün haklarda
- Ahmet Özgüç ve Methiye Özgüç, B. No: 2016/47942, 23/10/2019: Başvuru, 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamında yapılan başvuru ve bu başvuru sonucu verilen karar üzerine açılan iptal davasında hükmedilen tazminatın yeterli olmaması, bu kararlarda manevi tazminata hükmedilmemesi, açılan iptal davasında yargılamanın makul sürede sona erdirilmemesi ve ölüm olaylarının faillerinin…
- Mukadder Aksoy ve diğerleri, B. No: 2013/2943, 14/4/2016: Başvuru, yakınlarının, hakkında bir ceza soruşturması bulunmadığı hâlde kolluk tarafından gözaltına alınıp bu süreçte işkenceye maruz bırakılması, gözaltında tutulduğu İl Emniyet Müdürlüğü binasında şüpheli bir şekilde ve kamu görevlilerinin sorumluluklarını ihmal etmeleri sonucu yaşamını yitirmesi ve akabinde bu olaya ilişkin ceza soruşturmalarının etkili yürütülmemesi nedeniyle işkence yasağı…
İhlal bulunan şikâyetlerde ne oldu?
Anayasa Mahkemesinin ihlal bulduğu 102 şikâyette hükmettiği giderimler: manevi tazminat 68, yeniden soruşturma 53, yeniden yargılama 18, gereği için gönderme (mahkeme/savcılık) 2, ihlalin tespiti 1. Bir şikâyette birden fazla giderime hükmedilebilir.
Manevi tazminata hükmedilen tek başvuruculu kararlarda, karar yılına göre ortanca tutar (en az üç kararın bulunduğu yıllar). Tutar, kararın hükmünde başvurucuya ödenmesine karar verilen toplam manevi tazminattır. Birden çok başvurucunun bulunduğu kararlar, tutar çoğu kez toplam olduğu için hesaba katılmadı:
| Yıl | Karar | Ortanca tutar |
|---|---|---|
| 2019 | 3 | 45.000 TL |
Şikâyet türlerinin karşılaştırması: AYM manevi tazminat tutarları.
Son ihlal kararları
- İsmail Edin ve Zekiye Edin, B. No: 2021/57516, 1/7/2026: Başvuru, Cizre'de terör örgütüne yönelik gerçekleştirilen operasyonlar sırasında ölüm olayı meydana gelmesi ve bu konuya ilişkin etkili soruşturma yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Azize Pekdoğan ve Tahsin Pekdoğan, B. No: 2021/33955, 5/5/2026: Başvuru, güvenlik güçlerinin ateşli silah kullanımı sonucu ölüm olayı meydana gelmesi ve bu olay hakkında yürütülen ceza soruşturmasının etkisiz olması nedeniyle yaşam hakkının ve eşitlik ilkesinin ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
- Ömer Keleş, B. No: 2021/41001, 24/12/2025: Başvuru; kolluk personelinin silahından çıkan kurşun nedeniyle yaralanma meydana gelmesi, olaya ilişkin yürütülen soruşturma ve kovuşturmanın etkisiz olması, eylemin yanlış vasıflandırılması ve beraat ile neticelenmesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
- Alişan İlkbahar ve diğerleri, B. No: 2020/26300, 24/12/2025: Başvuru; güvenlik güçleri ile terör örgütü mensupları arasında çıkan çatışma sırasında sivil bir vatandaşın yaralanması, yaralanan kişinin acil sağlık hizmetlerinin gereği gibi sağlanmaması nedeniyle ölmesi ve olaya ilişkin etkili bir soruşturma yürütülmemesi nedeniyle yaşam hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
Yıllara göre şikâyetler
Karar yılına göre bu başlıkta incelenen şikâyetler ve ihlal bulunanlar:
| Yıl | Şikâyet | İhlal | İhlal oranı |
|---|---|---|---|
| 2014 | 9 | 3 | %33 |
| 2015 | 19 | 7 | %37 |
| 2016 | 32 | 8 | %25 |
| 2017 | 19 | 9 | %47 |
| 2018 | 32 | 6 | %19 |
| 2019 | 43 | 12 | %28 |
| 2020 | 30 | 9 | %30 |
| 2021 | 20 | 11 | %55 |
| 2022 | 23 | 10 | %43 |
| 2023 | 87 | 6 | %7 |
| 2024 | 19 | 10 | %53 |
| 2025 | 20 | 9 | %45 |
| 2026 | 6 | 2 | %33 |
Yaşam hakkı: bütün şikâyet türleri · AYM İçtihat Atlası