Yaşam hakkı: Anayasa Mahkemesi ölümcül güç ve etkili soruşturmada ne zaman ihlal buluyor?

Sonuçlar: ihlal kadar ret de çok

678 kararda 832 şikâyet var ve 215'inde ihlal bulundu. 165 şikâyet açıkça dayanaktan yoksun bulundu, 150'sinde ihlal olmadığına karar verildi, 135'i başvuru yollarının tüketilmemesi, 78'i süre aşımı nedeniyle reddedildi.

İhlal kararları 2025'te belirgin biçimde arttı: 2024'te 21, 2025'te 35, 2026'da şimdiye kadar 9 şikâyette ihlal bulundu. İhlal bulunan şikâyetlerin 126'sında manevi tazminata, 77'sinde yeniden soruşturmaya, 61'inde yeniden yargılamaya hükmedildi.

Kolluk ateşiyle ölüm: ceza caydırıcı olmalı

Anayasa Mahkemesine göre mahkemeler takdir yetkilerini bu tür eylemlere müsamaha edilmeyeceğini gösterecek biçimde kullanmalı; suçun ağırlığı ile ceza arasındaki açık orantısızlık da cezasızlık gibi sonuç doğuruyor (Narin Kurt [GK], B. No: 2018/2540, 1/12/2022, § 109). İstanbul Okmeydanı'nda bir cemevinin avlusunda cenaze törenini bekleyen kişinin bir polis memurunun ateşlediği mermiyle ölümünde, asgari cezadan indirimle belirlenen hapis cezası adli para cezasına çevrilmişti. Genel Kurul bunun caydırıcı olmadığına ve yaşam hakkının hem maddi hem usul boyutunun ihlal edildiğine karar verdi (§§ 110, 114).

Mahkemenin olayın koşullarına, suç vasfına ve cezaya ilişkin gerekçeli takdiri ise saygı görüyor. 2013'te Ankara'daki gösterilerde yoğun taş atışına maruz kalan bir polis memurunun ateşiyle bir göstericinin ölümünde, ceza mahkemesi değerlendirmesini görüntüler ve tanık beyanlarıyla gerekçelendirdiği için usul ihlali bulunmadı (Cem Sarısülük ve diğerleri [GK], B. No: 2015/16451, 15/12/2021, §§ 203, 205). Altı üye bu sonuca katılmadı.

Operasyonlar ve çatışmalar

Güvenlik operasyonlarında ölüm olduğunda, operasyonun ölümcül güç kullanımına bağlı riskleri azaltacak biçimde planlanıp planlanmadığı da inceleniyor (Fatma Akın ve Mehmet Eren [GK], B. No: 2017/26636, 10/11/2021, § 94). Nusaybin'deki bir operasyonda ölüm ve yaralanma olayında Genel Kurul maddi ihlal buldu; beş yılı aşan ve talep edilen keşfin yapılmadığı ceza yargılaması da usul ihlali sayıldı (§§ 96, 110–111).

Yoğun çatışma koşullarında ise öldürmeme yükümlülüğü yönünden ihlal bulunmayabiliyor. Cizre'deki operasyonlar sırasında ağır silahların kullanıldığı yıkık bir binada yaşamını yitiren kişi için maddi ihlal bulunmadı; ancak soruşturmanın yıllarca gecikmesi, sonuçtan bağımsız olarak usul ihlali sayıldı (İsmail Edin ve Zekiye Edin, B. No: 2021/57516, 1/7/2026, §§ 34, 43–44).

Soruşturma resen başlatılmış ve bağımsız olsa da yeterli değil: delillerin toplanması, makul özen ve bulguların nesnel analizi de gerekiyor. Altı kolluk görevlisinin yakın mesafeden seri atımlı silahlarla ateş ettiği bir ölüm olayında kovuşturmaya yer olmadığı kararı bu yönlerden eksik bulundu (Azize Pekdoğan ve Tahsin Pekdoğan, B. No: 2021/33955, 5/5/2026, §§ 44, 46).

Şüpheli ölümler

Bir ölümün bütün yönleriyle aydınlatılması gerekiyor. Giresun Görele'de 2018'de evlerinin bulunduğu binanın önünde yaralı bulunup ölen yakınlarına ilişkin soruşturmada Genel Kurul, yaşam hakkının gerektirdiği derinlik ve ciddiyette bir soruşturma yürütülmediğine karar verdi (Atika Vatan ve Şaban Vatan [GK], B. No: 2020/29242, 29/5/2025, §§ 111–112). Bir başka şüpheli ölümde, ölenle para ilişkisi bulunan kişinin hastanede olduğunu söylediği gün hastane kaydı bulunmamasına rağmen bu çelişki araştırılmamıştı (Halime Ecer, B. No: 2021/26088, 11/3/2026, §§ 43, 45).

Kadına şiddet: görevlilerin ihmali de soruşturulmalı

Hakkında koruyucu ve önleyici tedbirler bulunan bir kadının eski eşi tarafından öldürüldüğü olayda fail cezalandırılmıştı ve faile verilen ceza yönünden ihlal bulunmadı. Ancak Genel Kurul, kamu görevlilerinin basit bir hatayı aşan ihmallerine rağmen haklarında soruşturma izni verilmemesinin sorumluların ortaya çıkarılmasını engellediğini belirterek koruma ve etkili soruşturma yükümlülüklerinin ihlal edildiğine karar verdi (T.A. [GK], B. No: 2017/32972, 29/9/2021, §§ 170, 172).

Terör saldırıları ve tam yargı davası

10 Ekim 2015 Ankara Garı saldırısına ilişkin çok sayıda başvuruda sonuç, idare mahkemesinin hizmet kusurunu irdeleyip irdelemediğine göre değişti. Gerekli deliller toplanmadan ve iddialar karşılanmadan verilen tam yargı kararı usul ihlali sayıldı (Aynur Dündar, B. No: 2021/58535, 12/3/2026, § 3). Buna karşılık makamların somut ve yakın bir tehdidi bildiğine işaret eden bir unsurun bulunmadığı, idare mahkemesinin hizmet kusurunu nesnel biçimde irdeleyip sosyal risk ilkesiyle tazminata hükmettiği davada ihlal bulunmadı (Ayşe Şinik, B. No: 2022/102235, 1/7/2026, §§ 4–6).

Toplumsal olaylar sırasında bir sivilin ateşiyle yaralanan başvurucunun tam yargı davası, şahsi kusuru gerekçesiyle idarenin yaşamı koruma bakımından kusuru hiç değerlendirilmeden reddedilmişti; ihlal bulundu (Cüneyt Yılmaz, B. No: 2020/36381, 11/3/2026, §§ 34–35).

Yargılama sürüyorsa beklemek gerekiyor

Kolluk görevlileri hakkında verilen HAGB kararları üzerine başvuru yapılmış, sonra bu görevliler hakkında yeniden yargılama başlamıştı. Yeniden yargılama sürdüğü için yaşam hakkı yönünden başvuru yolları tüketilmemiş sayıldı (Ahmet Sanlı ve diğerleri, B. No: 2022/52899, 2/9/2026, §§ 29–30).

Gözaltında ve cezaevinde kötü muamele gözaltında kötü muamele ve cezaevinde kötü muamele sayfalarında anlatılıyor.

Dosyanızda nelere bakabilirsiniz?

1. Ölüm olayında soruşturma ne zaman ve kim tarafından başlatıldı? Olay yeri incelemesi, otopsi, balistik ve kamera kayıtları zamanında alındı mı?
2. Tanıklar, olaya karışan görevliler ve sizin beyanınız alındı mı? Talep ettiğiniz delil ve keşif yapıldı mı?
3. Kamu görevlileri hakkında soruşturma izni istendi mi, verilmediyse itiraz ettiniz mi?
4. Faile verilen ceza nedir? Hapis cezası paraya çevrildi ya da HAGB kararı verildi mi?
5. Soruşturma ve yargılama ne kadar sürdü, gecikmenin bir açıklaması var mı?
6. Tam yargı davası açtıysanız idare mahkemesi hizmet kusurunu irdeledi mi?
7. Yargılama hâlâ sürüyorsa, başvuru için sonucu beklemeniz gerekebilir.

Bu soruları Başvuru Testi ile adım adım cevaplayabilir, sonucu benzer kararlar ve beklenecek giderimle birlikte görebilirsiniz.

Bu sayfa nasıl hazırlandı?

Anayasa Mahkemesi Kararlar Bilgi Bankası'nda yayımlanan bireysel başvuru kararlarından, Mahkemenin yaşam hakkı altında "güvenlik güçlerinin ölümcül güç kullanması", "koruma yükümlülüğünün ihlal edildiğine ilişkin diğer iddialar" ve "üçüncü kişiler arası eylemler sonucu ölüm/ağır yaralanma - usul yükümlülüğü" olarak sınıflandırdığı şikâyetleri içeren 678 kararın sonuç ve giderim bilgileri Mahkemenin kendi sınıflandırmasından sayıldı. Belirleyici 12 karar tek tek okundu. Sayfadaki her tespit ilgili kararın paragraf numarasıyla verildi; alıntıların kararda birebir geçtiği, künyelerin ve sonuçların Mahkemenin kayıtlarıyla uyuştuğu denetlendi.