Covid Aşısı Yan Etkisi İçin Tazminat Alınır mı? Türkiye'de Dava, BioNTech Davaları ve Almanya'da Aşı Hasarı Ödemesi

Türkiye'de aşı oldum: kime, ne zaman başvurulur?

Covid-19 aşıları Türkiye'de Sağlık Bakanlığının yürüttüğü aşı programı kapsamında uygulandı. Bu yüzden aşıdan doğan zararın tazmini bir idari sorumluluk meselesidir ve sırası şöyledir (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13):

1. Bakanlığa başvuru. Zarar gören, zararı öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde ve her hâlde aşının yapıldığı tarihten itibaren beş yıl içinde Sağlık Bakanlığına yazılı başvurur. Başvuruda aşının tarihi, türü ve yeri, ortaya çıkan hastalık ve istenen maddi ve manevi tazminat tutarı yazılır.
2. Cevap. Bakanlık başvuruyu reddederse ya da 30 gün içinde cevap vermezse başvuru reddedilmiş sayılır.
3. Dava. Ret kararının tebliğinden ya da 30 günlük sürenin bitiminden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde tam yargı davası açılır.

Beş yıllık sınır. Türkiye'de Covid-19 aşılaması Ocak 2021'de başladı. Beş yıllık süre zararın öğrenildiği tarihe değil aşının yapıldığı tarihe bağlı olduğu için, 2021'de aşı olan ve hâlâ başvurmamış biri için bu süre 2026 içinde dolar ya da dolmuştur. Süresinden sonra yapılan başvuruya dayanılarak açılan dava süre aşımı nedeniyle reddedilir; Danıştaya taşınan bir aşı dosyasında idare de davanın süresinde açılmadığını ileri sürmüştü (10. Daire, 9.9.2024, E.2020/3091, K.2024/2762).

16.10.2026 itibarıyla Türk mevzuatında aşı zararları için kusur aramadan ödeme yapan ayrı bir fon ya da kanun yok; talepler idarenin genel sorumluluk kurallarıyla görülür. Aşı zararında idareye başvuru ve davanın genel çerçevesi, Anayasa Mahkemesinin SSPE kararlarıyla birlikte aşı hasarı tazminat davası yazısında anlatılıyor.

Danıştay hangi durumda tazminat veriyor?

Danıştay 10. Dairesi aşı zararını, hizmetten yararlanan kişinin uğradığı ve riskli bir sağlık hizmetinden doğan bir zarar olarak görüyor: idarenin tazmin borcu için zararın hizmet kusurundan doğmuş olması gerekiyor. Aşağıdaki tablo, Danıştayın son yıllarda karara bağladığı aşı dosyalarını, olayı ve sonucu gösteriyor; Covid-19 aşısı zararına ilişkin yayımlanmış bir Danıştay kararına 16.10.2026 itibarıyla rastlanmadı; idare mahkemelerinin bu davalarda da aynı ölçütleri uygulaması beklenir.

Kararlardan çıkan kurallar:

• Maddi tazminat hizmet kusuruna bağlı. Aşı tıp kurallarına uygun uygulanmış ve Adli Tıp uygulayana kusur atfetmemişse, aşının yan etkisiyle ortaya çıkan sakatlık için bile maddi tazminat verilmedi.
• Aydınlatılmış onam eksikliği manevi tazminat doğurabilir. Hasta, kendisine uygulanacak işlemin risklerini öğrenme ve buna göre karar verme hakkına sahiptir (Hasta Hakları Yönetmeliği). Zararın aşının yan etkisi olduğu belirlenmiş ve idare onam alındığını gösterememişse Danıştay manevi tazminatı gerekli gördü (2020).
• Uygulama kurallarına uyulmaması kusurdur. Bakanlığın aşı genelgesi, aşıdan önce kişinin hasta olup olmadığının sorulmasını ve ciddi hastalık varsa izleyen hekime danışılmasını istiyordu; buna uyulmadan yapılan aşıda manevi tazminat onandı (2024).
• İlliyet kurulamazsa tazminat yok. Adli Tıp aşı ile zarar arasında kesin bağ kuramadıysa, onam alınmamış olması da manevi tazminat için yetmedi (25.11.2024).

Covid-19 aşısı açısından bu, davanın iki soru etrafında döneceği anlamına geliyor: tıbbi bilirkişi zararı aşıya bağlıyor mu, ve aşıdan önce kişiye riskler anlatılıp onamı alındı mı, ya da kişinin o günkü sağlık durumu sorgulandı mı?

Yan etkiyi kayda geçirmek ve ispat

Tazminat davasında aşı ile zarar arasındaki bağı, mahkemenin aldırdığı Adli Tıp Kurumu ya da üniversite bilirkişi raporu belirler. Bu rapor, dosyaya konan belgelerle yazılır:

• Aşı kaydı. Aşının tarihi, türü ve dozu e-Nabız'daki aşı kaydında görünür; çıktısı alınır.
• Yakınmaların başladığı tarih. Aşıdan sonra ilk başvurulan sağlık kuruluşunun kayıtları, epikrizler, tetkik sonuçları ve tanının konulduğu kliniğin raporları.
• Yan etki bildirimi. Yakınmalar aşıyı yapan kuruluşa ya da aile hekimine bildirilir ve bildirimin kayda geçtiği belge istenir. Danıştayın 2020 tarihli kararında, Sağlık Bakanlığının aşı sonrası istenmeyen etki (ASİE) danışma kurulunun tabloyu "olası" yan etki olarak sınıflandırması, Adli Tıp raporuyla birlikte tazminatın dayanağı oldu.
• Onam belgesi. Aşıdan önce bir bilgilendirme ya da onam belgesi imzalandıysa örneği istenir; davada idareden de bu belgenin sunulması istenir. Danıştayın dosyalarında idarenin onam belgesi sunamaması manevi tazminatın gerekçelerinden biri oldu.

Aşı kaydına ve sağlık kayıtlarına erişim için: aşı kartı nereden alınır, e-Nabız aşı kaydı.

BioNTech'e dava: Almanya'daki davalar kimi kapsıyor?

Almanya'da aşı üreticilerine karşı açılan davalar, Alman İlaç Kanunu'nun (Arzneimittelgesetz, AMG) üretici sorumluluğunu düzenleyen 84. maddesine ve yan etkiler hakkında bilgi istemeyi sağlayan 84a maddesine dayanıyor. 84. madde, üreticinin sorumluluğunu Almanya'da tüketiciye verilmiş ilaçlarla sınırlar (AMG § 84 Abs. 1). Bu yüzden Türkiye'de yapılan bir Covid aşısı için Almanya'daki üreticiye bu kanuna dayanılarak dava açılamaz; Türkiye'de aşı olanların yolu yukarıda anlatılan Sağlık Bakanlığı ve idare mahkemesi yoludur.

Almanya'da aşı olan kişi için ise durum farklı. Alman Federal Mahkemesi (BGH), AstraZeneca aşısından sonra bir kulağında işitme kaybı oluşan bir kişinin davasında 9.3.2026'da şunlara karar verdi (BGH, VI ZR 335/24, basın açıklaması 45/2026):

• Üreticiden bilinen etkiler, yan etkiler ve şüpheli vakalar hakkında bilgi istemek için, zararın ilaçtan kaynaklandığının makul görünmesi yeterlidir; nedenselliğin "ağır basan olasılık" düzeyinde gösterilmesi gerekmez.
• Bilgi isteme hakkı, kişinin kendi hastalık tablosuyla ilgili bilgilerle sınırlı değildir.
• Tazminat istemi hakkında nihai karar verilmedi; dava yeniden görülmek üzere Koblenz Yüksek Eyalet Mahkemesine geri gönderildi.

Kanunda, ilaç somut olayda zararı doğurmaya elverişliyse zararın bu ilaçtan doğduğu karinesi de yer alıyor (AMG § 84 Abs. 2). Almanya'da aşı olan ve orada dava açmak isteyen kişi bu süreci Alman hukukuna göre, Almanya'da yürütür.

Almanya'da aşı olanlar için devlet ödemesi

Almanya'da üreticiye karşı davadan ayrı olarak devletin ödediği bir aşı hasarı tazminatı da var. 1.1.2024'ten beri bu ödeme Sosyal Tazminat Kanunu'nun (SGB XIV) 24. maddesinde düzenleniyor: olağan aşı tepkisini aşan bir sağlık zararı oluşan kişi, aşı eyalet sağlık makamlarınca kamuya önerilmiş ve o eyalette yapılmışsa ya da yasal bir hak veya düzenleme kapsamında yapılmışsa sosyal tazminat ödemelerinden yararlanır (SGB XIV § 24). 2024'ten önce oluşan zararlar için, 31.12.2023'e kadar geçerli olan Enfeksiyondan Korunma Kanunu'nun (IfSG) 60. maddesinin koşulları sağlanıyorsa yine bu kanuna göre ödeme yapılır (SGB XIV § 141).

Başvuru, aşının yapıldığı eyaletin sosyal tazminat idaresine yapılır. Bu ödeme Almanya'da yapılan aşılara özgüdür; Türkiye'de yapılan aşıyı kapsamaz.