Aşı Hasarında Tazminat Davası: Süreler, İspat ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Başvuru ve dava yolu

1. İdareye başvuru. Zarar gören ya da çocuk adına veli, aşıyı yaptıran idareye, çoğunlukla Sağlık Bakanlığına, zararın giderilmesini yazılı olarak ister. Süre, zararın öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde aşının yapıldığı tarihten itibaren beş yıldır (2577 sayılı Kanun m. 13/1).
2. Cevap. İdare talebi reddederse ya da otuz gün içinde cevap vermezse dava yolu açılır.
3. Tam yargı davası. Ret işleminin tebliğinden ya da otuz günlük sürenin bitiminden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde maddi ve manevi tazminat istenir (m. 7). Dava, ret işleminin iptali istenerek değil, doğrudan tazminat istenerek açılır. Abdussemet İnalhan dosyasında aile önce ret işleminin iptalini istedi; mahkeme davayı incelemeden reddetti (§ 12) ve yargılama toplam 8 yıl 10 ayı buldu (§ 69).

Süre kaçırılırsa dava esastan incelenmez ve Anayasa Mahkemesine de taşınamaz. Mehdiye Doğan ve Ömer Doğan dosyasında çocuğa 2002'de SSPE tanısı konmuş, aile idareye 2005'te başvurmuştu. İdare mahkemesi manevi tazminat talebini süre aşımından reddetti; Danıştay kararı onarken maddi tazminat talebi yönünden de süre aşımı bulunduğunu belirtti. Anayasa Mahkemesi başvuruyu, tazminat davası süresinde açılmadığı için kabul edilemez buldu (§§ 12-13, 31-33).

Anayasa Mahkemesinin aşı kararları

Aşağıdaki tablo, Mahkemenin ölçütlerini ortaya koyan dört kararı gösteriyor. Aynı seride 2018'de verilen yedi karar daha (SSPE nedeniyle ölen çocuklar için yaşam hakkı) ve iki karar (sakat kalan çocuklar için maddi ve manevi varlık) de ihlal yok sonucuyla bitti.

Mahkemenin ölçütleri

Devletin yükümlülüğü. Anayasa Mahkemesine göre devletin koruyucu sağlık hizmetlerini etkili biçimde örgütleme yükümlülüğü vardır: bulaşıcı bir hastalığı tespit edecek bir sistem kurar, salgına dönüşmemesi için önlem alır ve yüksek aşılama oranlarına ulaşmaya çalışır. Bir vaka görüldüğünde ya da salgın tehlikesi doğduğunda bu yükümlülüğün kapsamı genişler (Abdussemet İnalhan ve Diğerleri, B. No: 2018/35517, 28.1.2021, §§ 53-55).

Dönemin standardı. Türkiye'de kızamık aşısı 1998'e kadar tek doz uygulandı. Mahkeme, Dünya Sağlık Örgütünün o yıllardaki önerilerini inceleyerek tek doz uygulamanın dönemin uluslararası standartlarıyla uyumlu olduğunu ve bu standartlara uygun davranan kamu makamlarının sonradan ortaya çıkan sonuçlardan sorumlu tutulamayacağını kabul etti (Leyla Doğan ve Salih Doğan, B. No: 2015/4662, 10.10.2018, § 103).

Ana babanın payı. Bulaşıcı hastalık vakasının görülmediği ve salgın tehlikesinin bulunmadığı olağan dönemlerde aşı takibinin sorumluluğu Mahkemeye göre asıl olarak anne ve babadadır. Ailenin, çevresinde kızamık görüldüğünü yetkililere bildirdiğine ya da yetkililerin durumu bilip önlem almadığına ilişkin bir iddiası da yoktu (Leyla Doğan ve Salih Doğan, § 102).

Dosyayı belirleyen üç şey

• Aşının yapıldığını gösteren kayıt. İnalhan dosyasında aile, çocuğa okulda aşı yapıldığını söyledi; toplum sağlığı merkezi ise aşı kaydı bulunmadığını bildirdi. Derece mahkemeleri aşının yapılmadığı sonucuna vardı. Anayasa Mahkemesi bu tespitten ayrılmayı gerektiren bir delil görmedi ve aşı koşullarını ya da soğuk zincire uyulup uyulmadığını incelemeye gerek görmedi (§§ 50-51). Aşı kartı, aile sağlığı merkezi ve hastane kayıtları bu yüzden davanın ilk belgeleridir.
• Bilirkişi ve Adli Tıp raporu. Yasemin Demir dosyasında aile, okul aşı gününde aşının kas yerine damara yapıldığını ileri sürdü. İdari soruşturma, savcılık süreci ve tazminat davasında alınan raporlar hatalı aşı uygulamasıyla uyumlu objektif bir bulgu göstermedi. Anayasa Mahkemesi, iddiaların bilirkişi raporlarıyla karşılandığını ve mahkeme kararının yeterli gerekçe içerdiğini belirterek ihlal bulmadı (Yasemin Demir (Örs), B. No: 2015/8098, 9.5.2019, §§ 64-67). Rapora itiraz ve ek rapor talebi bu nedenle davanın merkezindedir.
• Süreler. İdareye başvuru süresi zararın öğrenilmesiyle işlemeye başlar. Mehdiye Doğan dosyasında aile, aşı ile hastalık arasında bağ kurulabileceğini bir gazete haberinden öğrendiğini söyledi; mahkemeler süreyi 2002'deki tanı tarihinden başlattı ve tazminat talepleri süreden reddedildi (Mehdiye Doğan ve Ömer Doğan, B. No: 2014/7264, 4.10.2017, §§ 10-13).

Davanın kendisi uzun sürerse ayrıca makul sürede yargılanma hakkı gündeme gelir. İnalhan dosyasında 8 yıl 10 ay süren idari yargılama için Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verdi ve 28.000 TL manevi tazminata hükmetti (§§ 69-70). Bugün bu tür şikâyetlerde önce Tazminat Komisyonuna başvurulur. Sağlık hizmetindeki kusur iddialarının Avrupa İnsan Hakları Mahkemesindeki ölçütleri için tıbbi ihmal yazısına, aşı reddi ve sağlık tedbiri kararları için çocuk aşısı ve topuk kanı yazısına bakılabilir.