Yetişkinler İçin Aşı Zorunlu mu? Hamilelikte Tetanoz, İşyeri, Staj ve Askerlik

Kural: yetişkin reddedebilir

Anayasa'nın 17. maddesine göre tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz. Hasta Hakları Yönetmeliği bu kuralı sağlık hizmetine uygular:

• Tıbbi müdahalede hastanın rızası gerekir (m. 24).
• Kişi, kanunen zorunlu olan hâller dışında kendisine uygulanması planlanan tedaviyi reddedebilir. Sağlık personeli reddin sonuçlarını anlatır ve bunu gösteren yazılı belge alır; reddetme hakkının kullanılması kişinin sağlık kuruluşuna sonraki başvurusunda aleyhine kullanılamaz (m. 25).
• Aile hekimliğindeki aşı ret tutanağında imza yeri "Kişinin kendisi" için de ayrılmıştır (aşı reddi formu); ret aile hekimi kaydını etkilemez (aşı reddi ve aile hekimi).

Kanunda yetişkinler için yazılı tek aşı yükümlülüğü 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu'ndaki çiçek aşısıdır: otuz yaşına kadar herkesin beş yılda bir çiçek aşısı olmasını öngören 90. madde Kanun'da duruyor, ama bu aşı bugünkü aşı takviminde yer almıyor. Anayasa Mahkemesi de çiçek aşısı dışında genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak olacak bir kanun hükmü bulunmadığını tespit etti (Muhammed Ali Bayram, B. No: 2014/4077, 29.6.2016, § 79).

Hamilelikte aşı

Sağlık Bakanlığının 2026 aşı kartı sağlıklı yetişkinlere Td (tetanos-difteri) aşısını; gebelere boğmaca içeren Tdab, Td ve grip aşısını; 65 yaş ve üzerine pnömokok ve grip aşısını önerir. Bunlar öneridir: gebeliği izleyen aile hekimi ya da hastane aşıyı yapmadan önce gebenin rızasını alır, gebe reddederse Yönetmelik'in 25. maddesindeki yazılı belge düzenlenir.

Grip aşısının bedelini SGK, gebeliğin 2. ya da 3. üç aylık döneminde sağlık raporuyla karşılar (Sağlık Uygulama Tebliği m. 2.4.3-B). Hangi aşının ücretsiz olduğu aşı ücretleri yazısında. Doğumdan sonra bebeğe yapılan K vitamini ve hepatit B aşısı ayrı bir karardır: K vitamini ve hepatit B reddi.

İşyeri, staj ve sağlık çalışanları

• Kapsam. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kamu ve özel sektördeki bütün işlere ve işyerlerine, çırak ve stajyerler dahil bütün çalışanlara uygulanır (m. 2/1). İşveren çalışanları, işyerinde maruz kalacakları risklere göre sağlık gözetimine tabi tutar ve işe girişte sağlık muayenesini yaptırır (m. 15).
• Aşı. Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik'e göre işveren biyolojik etkenlerle yapılan çalışmalarda çalışanları işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla sağlık gözetiminden geçirir; maruz kaldıkları ya da kalabilecekleri etkene karşı bağışıklığı olmayan çalışanlara gerektiğinde, Sağlık Bakanlığının ildeki yetkili birimleriyle işbirliği içinde uygun aşılar yapılır (m. 16/1, 16/3). İşyeri hekimi her çalışan için alınacak koruyucu önlemleri önerir (m. 16/6). Yönetmeliğin ekindeki Koruyucu Aşı Uygulama Kılavuzu'na göre etkene karşı etkili bir aşı varsa maruz kalanlar aşılanır, çalışanlar aşılanmanın ve aşılanmamanın yarar ve sakıncaları hakkında bilgilendirilir, aşı bedeli çalışana yüklenmez ve her çalışan için bir aşılama belgesi düzenlenir (Ek-VII).
• Ret. Yönetmelik aşıyı işverenin sağlık gözetimi görevleri arasında sayar ve çalışanın bilgilendirilmesini öngörür; çalışanın aşıyı reddetmesinin sonucunu düzenlemez. Kanun ise çalışanlara, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmeme yükümlülüğü yükler (m. 19/1). Vücut bütünlüğüne müdahale Anayasa'ya göre kanunda yazılı bir hâle dayanmalıdır (m. 17); Anayasa Mahkemesi aşı zorunluluğu için genelge ve kanun hükmünde kararnameyi yeterli dayanak saymadı (Muhammed Ali Bayram, §§ 79-80).

Hastane ve laboratuvar ortamı biyolojik etkenlere maruziyet riski taşır; sağlık alanında staj yapan öğrenci de stajyer olarak bu kuralların kapsamındadır (6331 sayılı Kanun m. 2/1). Staj yerinin aşı durumunu sorması kanundaki bir aşı zorunluluğuna değil, işyerinin risk değerlendirmesine ve sağlık gözetimi yükümlülüğüne dayanır (Yönetmelik m. 6, 16).

Askerlik

1593 sayılı Kanun'da askerlere ilişkin tek aşı hükmü 92. maddedir: askerî makamlar, askerî hizmet sırasında askerlerin çiçek aşılarını düzenli olarak yapmakla yükümlüdür. Bu aşı bugün uygulanmıyor. İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerleri dışında Türk Silahlı Kuvvetlerinin faaliyetlerine uygulanmaz (m. 2/2-a). Askerlik yükümlülerine uygulanan aşıları düzenleyen ve kamuya açık bir Millî Savunma Bakanlığı düzenlemesi yok; yükümlü bilgiyi askerlik şubesinden ya da birliğin sağlık biriminden alır.

Evlilik ve salgın

• Evlilik. Evlenecek erkek ve kadınlar evlenmeden önce tıbbi muayeneye tabidir (1593 sayılı Kanun m. 122). Kanunda sayılan bazı bulaşıcı hastalıklarda tedavi edildiğini gösteren tabip raporu olmadan nikâh kıyılmaz; ilerlemiş verem hâlinde nikâh altı ay ertelenir (m. 123-124). Kanun evlenmeyi aşı şartına bağlamaz.
• Salgın. 1593 sayılı Kanun'un 57. maddesinde sayılan hastalıklardan biri ortaya çıktığında ya da şüphe edildiğinde alınacak tedbirler arasında hastalara ve hastalığa maruz kalanlara serum ya da aşı uygulanması da vardır (m. 72/2). Anayasa Mahkemesi bu hükmün rutin aşılamaya dayanak olmadığını söyledi (Muhammed Ali Bayram, § 78); salgın hâlindeki uygulamasını incelemedi. Meclisteki zorunlu aşı teklifleri yalnız çocukları kapsıyor: zorunlu aşı yasası.