Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas ve taksirli iflasta fail, suç tamamlandıktan sonra pişmanlık göstererek mağdurun zararını aynen geri verme veya tazmin yoluyla tamamen giderirse cezası indirilir: kovuşturma başlamadan önceki ödemede üçte ikisine kadar, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önceki ödemede yarısına kadar (TCK m. 168/1-2). Yağmada indirim yarısına ve üçte birine kadardır (m. 168/3). Zarar kısmen giderilmişse mağdurun rızası gerekir (m. 168/4). Kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar (CMK m. 175/1).

Bu yazı, Yargıtay Ceza Genel Kurulunun etkin pişmanlık için aradığı koşulları ve sık karşılaşılan durumları anlatır: polisin bulduğu mal, kısmi iade, ortak failin ödemesi ve istinaf aşamasında ödeme. Aynı suçlarda uzlaştırma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması için de zararın giderilmesi önem taşır; bunlar yazının sonunda ele alınır.

Hangi suçlarda, ne kadar indirim?

SuçKovuşturma başlamadan tam ödemeKovuşturma başladıktan sonra, hükümden önce tam ödeme
Hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflas, taksirli iflasCezanın üçte ikisine kadarı indirilir (m. 168/1)Cezanın yarısına kadarı indirilir (m. 168/2)
YağmaYarısına kadarı indirilir (m. 168/3)Üçte birine kadarı indirilir (m. 168/3)
Karşılıksız yararlanma (elektrik, su, doğalgaz gibi)Soruşturma tamamlanmadan tam tazminde kamu davası açılmazHükme kadar tam tazminde üçte birine kadarı indirilir; bu imkândan en çok iki kez yararlanılır (m. 168/5)

İndirim oranını mahkeme bu sınırlar içinde belirler. Oranın hangi fıkradan uygulandığı önemlidir: Yargıtay 2. Ceza Dairesi, zararı kovuşturma başlamadan gideren sanığa üçte ikiye kadar indirim yerine yarı oranında indirim yapan hükmü bozdu (E. 2018/3836, K. 2018/9229, 11.9.2018).

Koşullar

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun aradığı koşullar

  • Suç tamamlanmış olmalı. Teşebbüs aşamasında kalan hırsızlıkta, pişmanlığa dayalı bir iade veya tazmin söz konusu olmadığından TCK m. 168 uygulanmadı (E. 2014/185, K. 2015/305, 6.10.2015).
  • Pişmanlık failin kendisinden gelmeli. Sanığın yakalandıktan sonra malı sattığı kişiyi söylemesi ve kolluğun malı alıcıdan alıp mağdura vermesi, bizzat pişmanlıkla yapılmış bir iade sayılmadı; sanık malı bedelini ödeyerek geri almamış ve mağdura kendisi ya da kendi girişimiyle bir ödeme yaptırmamıştı (E. 2013/626, K. 2015/7, 17.2.2015; yağma için aynı yönde E. 2014/309, K. 2015/389, 10.11.2015, oyçokluğu).
  • Suçu kabul etmek şart değil; davranış yeter. Suçlamayı kabul etmeyen ama çalınan eşyanın konduğu yeri göstererek iadesini sağlayan sanık pişmanlık göstermiş sayıldı (E. 2015/890, K. 2018/452, 18.10.2018). Jandarmanın çağrısı üzerine aldığı arabayı getirip teslim eden sanık için de pişmanlığın sözle ifade edilmesinin gerekmediği, davranışla gösterilebileceği belirtildi (E. 2017/877, K. 2020/57, 4.2.2020).
  • Failin girişimi belirleyicidir. Tutuklanan sanıklar kolyeyi sattıkları kuyumcunun adresini akrabalarına söylemiş, akrabalar bedelini ödeyip kolyeyi geri almak için kuyumcuya gitmişti; bu sırada kolluk kolyeyi kuyumcudan alıp mağdura teslim etti. Ceza Genel Kurulu, sanıkların pişmanlıkla akrabalarını harekete geçirmesini ve zararın giderilmesini yeterli gördü; malı satın alan kuyumcunun zararının giderilmesi ise aranmaz (E. 2014/127, K. 2014/237, 6.5.2014). Fark, yalnız alıcının adını söyleyip başka bir çaba göstermeyen sanıkla ilgili kararlardadır.
  • Zarar tamamen giderilmeli; kısmi iadede mağdur sorulmalı. Kısmi iade veya tazminde mağdurun rızası aranır (TCK m. 168/4). Ceza Genel Kurulu, kısmi iade olan iki dosyada mağdura indirime rıza gösterip göstermediği sorulmadan kurulan hükümleri bozdu (E. 2015/890, K. 2018/452; E. 2017/877, K. 2020/57).
  • Ortak failler: birlikte işlenen mala zarar verme suçunda faillerden birinin zararı soruşturmada tamamen gidermesi üzerine, diğer failin cezasından da TCK m. 168/1'e göre indirim yapılması gerektiğine karar verildi (2. CD, E. 2023/10443, K. 2023/6768, 8.11.2023, kanun yararına bozma).

Ne zamana kadar ödenmeli?

Kanun "hüküm verilmezden önce" der (TCK m. 168/2). Yargıtay 13. Ceza Dairesi bu sınırı şöyle açıkladı (E. 2019/2447, K. 2019/9134, 28.5.2019; aynı yönde E. 2018/6101, K. 2019/2258):

  • İlk derece hükmünden sonra, istinaf aşamasında yapılan ödeme, bölge adliye mahkemesinin hükmü yalnız etkin pişmanlık uygulanmalı diye bozmasını gerektirmez.
  • Hüküm başka bir nedenle bozulup ilk derece mahkemesi yeniden yargılama yaparsa, ödeme o yargılamada dikkate alınır.
  • Bölge adliye mahkemesi ilk derece hükmünü kaldırıp kendisi yargılama yaparsa, bu sırada yapılan ödeme de dikkate alınır.
  • Yargıtay bozmasından sonra ilk derece mahkemesinde yapılan yeniden yargılamada yapılan ödeme de etkin pişmanlık sağlar.

Pratik sonuç: En güvenli zaman iddianame kabul edilmeden önceki dönemdir; indirim hem daha yüksektir hem de uzlaştırma ve HAGB için kapı açar. Bu dönem kaçmışsa ödemeyi ilk derece mahkemesi hükmünden önce yapın.

Uygulama

Ödeme nasıl yapılmalı, dosyaya nasıl yansıtılmalı?

  1. Zararın tutarını belirleyin. Dosyadaki değer tespitine, faturaya veya bilirkişi raporuna bakın; tam giderme için bu tutar esas alınır.
  2. Ödemeyi belgeli yapın. Banka havalesiyle ve açıklamaya dosya numarasını yazarak ödeyin; eşyayı iade ediyorsanız teslim tutanağı düzenletin.
  3. Mahkemeye veya savcılığa bildirin. Dekontu dosyaya sunun ve mağdurdan zararının giderildiğine dair beyan alınmasını isteyin.
  4. Kısmi ödemede rıza beyanı. Zararın bir kısmını ödeyebiliyorsanız mağdurun indirime rızasının tutanağa geçmesini sağlayın (TCK m. 168/4).
  5. Ödemeyi failin iradesine bağlayın. Ödeme bir yakın tarafından yapılacaksa, bunun sanığın talebi ve girişimiyle yapıldığını dilekçede açıklayın; Ceza Genel Kurulu bu durumda da pişmanlığı kabul ediyor.

Uzlaştırma ve HAGB ile ilişkisi

  • Uzlaştırma: basit hırsızlık (TCK m. 141), güveni kötüye kullanma (üçüncü fıkra hariç, m. 155) ve basit dolandırıcılık (m. 157) uzlaştırma kapsamındadır (CMK m. 253/1-b). Uzlaşma sağlanır ve edim yerine getirilirse soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığı, kovuşturmada düşme kararı verilir; bu, ceza indiriminden daha elverişli bir sonuçtur (uzlaştırma nedir).
  • Hükmün açıklanmasının geri bırakılması: suçla mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade, eski hâle getirme veya tazminle tamamen giderilmesi HAGB'nin koşullarındandır (CMK m. 231/6-c); derhal ödenemeyen zarar denetim süresince aylık taksitlerle ödenebilir (m. 231/9).
  • Nitelikli hırsızlık ve nitelikli dolandırıcılık: yetişkin failler bakımından uzlaştırmaya tabi değildir; bu suçlarda zararı gidermenin yasal karşılığı etkin pişmanlık indirimidir.
Sık sorulanlar

Etkin pişmanlık hakkında sık sorulan sorular

Hırsızlıkta etkin pişmanlık var mı?

Evet. Hırsızlık tamamlandıktan sonra fail pişmanlık göstererek çaldığını aynen geri verir veya bedelini öderse ve mağdurun zararı tamamen giderilirse ceza indirilir: kovuşturma başlamadan, yani iddianame kabul edilmeden önce ödemede üçte ikisine kadar, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce ödemede yarısına kadar (TCK m. 168/1-2).

Dolandırıcılıkta etkin pişmanlık indirimi ne kadar?

Dolandırıcılıkta da aynı oranlar uygulanır: kovuşturma başlamadan zararın tamamen giderilmesinde cezanın üçte ikisine kadarı, kovuşturma başladıktan sonra hüküm verilmeden önce giderilmesinde yarısına kadarı indirilir (TCK m. 168/1-2). Mahkeme indirimin oranını bu sınırlar içinde, ödemenin zamanını ve şeklini gözeterek belirler.

Zararın bir kısmını ödersem etkin pişmanlık uygulanır mı?

Kısmi iade veya tazminde etkin pişmanlık ancak mağdurun rızasıyla uygulanır (TCK m. 168/4). Yargıtay Ceza Genel Kurulu, kısmi iade olan dosyada mağdura indirime rıza gösterip göstermediği sorulmadan kurulan hükümleri bozuyor (E. 2015/890, K. 2018/452; E. 2017/877, K. 2020/57).

Çalınan eşya polis tarafından bulunursa etkin pişmanlık olur mu?

Eşyanın kolluk tarafından ele geçirilmesi veya failin yalnızca malı sattığı kişinin adını söylemesi, bizzat pişmanlıkla yapılmış bir iade sayılmıyor (CGK, E. 2013/626, K. 2015/7). Buna karşılık fail eşyanın saklandığı yeri gösterip iadesini sağlarsa ya da malı geri almak için akrabalarını harekete geçirirse pişmanlık gösterilmiş sayılıyor (CGK, E. 2015/890, K. 2018/452; E. 2014/127, K. 2014/237).

İstinaf aşamasında zararı ödersem ne olur?

Yargıtay'a göre ilk derece hükmünden sonra, istinaf aşamasında yapılan ödeme, bölge adliye mahkemesinin hükmü yalnız bu nedenle bozmasını gerektirmez. Ancak hüküm başka bir nedenle bozulur, bölge adliye mahkemesi hükmü kaldırıp kendisi yargılama yapar ya da Yargıtay bozmasından sonra yeniden yargılama yapılırsa, o aşamaya kadar yapılan ödeme etkin pişmanlık indirimi için dikkate alınır (13. CD, E. 2019/2447, K. 2019/9134).

Suçu birlikte işleyenlerden biri zararı öderse diğeri de indirimden yararlanır mı?

Yargıtay, birlikte işlenen mala zarar verme suçunda zararın faillerden biri tarafından soruşturma aşamasında tamamen giderilmesi üzerine, diğer failin cezasından da kovuşturmadan önceki ödeme oranıyla, yani üçte ikiye kadar indirim yapılması gerektiğine karar verdi (2. CD, E. 2023/10443, K. 2023/6768, kanun yararına bozma).

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 168
  2. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 175, 231 ve 253
  3. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/127, K. 2014/237, 6.5.2014
  4. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2013/626, K. 2015/7, 17.2.2015
  5. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/185, K. 2015/305, 6.10.2015
  6. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/309, K. 2015/389, 10.11.2015
  7. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/890, K. 2018/452, 18.10.2018
  8. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/877, K. 2020/57, 4.2.2020
  9. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E. 2018/3836, K. 2018/9229, 11.9.2018
  10. Yargıtay 13. Ceza Dairesi, E. 2018/6101, K. 2019/2258, 14.2.2019
  11. Yargıtay 13. Ceza Dairesi, E. 2019/2447, K. 2019/9134, 28.5.2019
  12. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E. 2023/10443, K. 2023/6768, 8.11.2023