Kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda, hâl ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenen fiilden dolayı faile ceza verilmez (TCK m. 25/1); mahkeme beraat kararı verir (CMK m. 223/2-d). Savunma orantıyı aşmış ama bu aşma mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse yine ceza verilmez; bu kez ceza verilmesine yer olmadığı kararı kurulur (TCK m. 27/2; CMK m. 223/3-c).

Kanunun kullandığı terim "meşru savunma"dır. Bu yazı Ceza Genel Kurulunun aradığı şartları ve hangi olayda hangi sonuca vardığını gösterir. Meşru savunma kabul edilmediğinde çoğu zaman haksız tahrik indirimi gündeme gelir.

Şartlar

Saldırıya ve savunmaya ilişkin şartlar

Ceza Genel Kurulu şartları ikiye ayırır (E. 2015/1039, K. 2016/96, 1.3.2016):

Saldırıya ilişkinSavunmaya ilişkin
Bir saldırı bulunmalıSavunma zorunlu olmalı: hakkı korumak için savunmadan başka imkân bulunmamalı
Saldırı haksız olmalıSavunma saldırana karşı yapılmalı
Saldırı korunabilecek bir hakka yönelmeli; hakkın failin kendisine veya başkasına ait olması fark etmezSaldırı ile savunma arasında oran bulunmalı
Saldırı ile savunma eşzamanlı olmalı: saldırı gerçekleşiyor ya da gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olmalı

Savunma, şartlar varken başlamış ama orantılılık ihlal edilmişse meşru savunma değil, sınırın aşılması söz konusudur (aynı karar).

Hangi karar verilir?

  • Meşru savunma kabul edilirse: hukuka uygunluk nedeni bulunduğundan beraat (CMK m. 223/2-d).
  • Sınır mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaşla aşılmışsa: kusur bulunmadığından ceza verilmesine yer olmadığı kararı (TCK m. 27/2; CMK m. 223/3-c).
  • Sınır kast olmaksızın aşılmışsa: fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa taksirli suç cezasının altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek ceza verilir (TCK m. 27/1).
  • Sınır kasten aşılmışsa: fail kasıtlı suçtan sorumludur; koşulları varsa haksız tahrik indirimi uygulanır.
CGK

Ceza Genel Kurulunun kabul ve ret örnekleri

Meşru savunma kabul edildi: Köy dışında, ıssız sayılabilecek bir yerde, hava karardıktan sonra eşinin arazisine girip ateş yakan ve uyarılara rağmen alaycı sözlerle evine doğru yürüyen iki kişiye karşı havaya iki el ateş eden sanık için meşru savunma şartları gerçekleşmişti. Başlamamış ama başlaması kesin olan ve başladığında savunmayı imkânsız ya da çok güç hâle getirecek bir saldırıya karşı yapılan savunma meşrudur; sanık konut dokunulmazlığına yönelmesi muhakkak saldırıyı orantılı biçimde defetmişti (E. 2016/1402, K. 2019/297, 9.4.2019, oyçokluğu).

Sınır mazur görülebilecek biçimde aşıldı (TCK m. 27/2):

  • Üç oğluyla birlikte silahlı olarak gelen ve darp edilmiş hâlde yerde yatan kardeşine de ateş ettiğini gördüğü kişiyi yakın mesafeden göğsünden vuran sanık, hayati bölgeyi hedef almadan da saldırıyı durdurabilecekken orantıyı aşmıştı; ancak olayın gelişimi karşısında bu aşma mazur görülebilecek heyecan, korku ve telaştan ileri geliyordu. Mahkûmiyet bozuldu ve sanık tahliye edildi (E. 2015/1039, K. 2016/96, 1.3.2016).
  • Husumetli olduğu yaşıtı tarafından yere yatırılan, boğazı sıkılıp ayakları tutulan ve kurtulamayan lise öğrencisi, cebindeki çakı bıçağını rastgele sallayarak saldırganı yaraladı. Ceza Genel Kurulu, sanığın tahrik altında öldürmeye teşebbüsten mahkûmiyetini bozdu; ceza verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerekiyordu (E. 2012/1286, K. 2013/264, 28.5.2013, oybirliği).

Meşru savunma reddedildi:

  • Tarlada çıkan yumruklu kavgada üzerinden kurtulduktan sonra, tarlaya gelirken yanında getirdiği av tüfeğiyle iki el ateş eden sanık için meşru savunma şartları gerçekleşmedi. Sınır kasten aşılmıştı ve yumruk ile küfürden ibaret saldırı mazur görülebilecek heyecan veya korku yaratacak boyutta değildi; eylem haksız tahrik altında kasten yaralama sayıldı ve beraat hükmü bozuldu (E. 2017/305, K. 2018/669, 20.12.2018, oybirliği).
  • İlk haksız hareketin kimden geldiği belli olmayan mahalle kavgasına katılmak amacıyla hareket eden sanık için savunmanın zorunluluğu şartı gerçekleşmediğinden meşru savunma kabul edilmedi; bu durumda sınırın aşılması hükmü de uygulanamaz. Ceza verilmesine yer olmadığı yönündeki direnme hükmü bozuldu (E. 2014/815, K. 2015/71, 24.3.2015, oyçokluğu).

Savunmada nelere dikkat edilmeli?

  1. Olayın akışını saniye saniye anlatın. Saldırının ne zaman başladığı, sizin müdahalenizin saldırı sürerken mi sonra mı olduğu belirleyicidir. Saldırı bitmişse meşru savunma değil, haksız tahrik tartışılır.
  2. Saldırının ağırlığını delillendirin. Darp raporu, kamera kaydı, tanıklar, saldırganın kullandığı alet. Kayıtlar kısa sürede silinebilir; erken talep edin (kamera kaydı delil).
  3. Kullandığınız aracın nereden geldiğini açıklayın. Ceza Genel Kurulu, olay yerine önceden getirilen tüfekle ateş edilmesini sınırın kasten aşıldığına dair güçlü bir olgu saydı; köy hayatında üzerinde taşınması olağan bir çakının rastgele sallanmasını ise mazur görülebilir buldu.
  4. Heyecan ve korkuyu somut olgulara bağlayın: saldırganların sayısı, silah, yerde olmanız, gece ve ıssız yer gibi.
  5. Mütalaada ve hükümde tartışılmasını isteyin; tartışılmamışsa kanun yolunda ileri sürün (esas hakkında mütalaa).
Sık sorulanlar

Meşru müdafaa hakkında sık sorulan sorular

Meşru müdafaa nedir?

Kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda, hâl ve koşullara göre saldırıyla orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenen fiildir; faile ceza verilmez (TCK m. 25/1). Kanunun kullandığı terim meşru savunmadır.

Meşru müdafaa hâlinde ne karar verilir?

Meşru savunma bir hukuka uygunluk nedenidir; mahkeme beraat kararı verir (CMK m. 223/2-d). Sınır mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaşla aşılmışsa ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilir (TCK m. 27/2; CMK m. 223/3-c). Sınır kast olmaksızın aşılmış ve fiil taksirle de işlenebiliyorsa taksirli suçun cezası altıda birden üçte bire kadar indirilerek ceza verilir (TCK m. 27/1).

Meşru müdafaanın şartları nelerdir?

Ceza Genel Kurulu saldırı ve savunma bakımından ayrı şartlar arar. Saldırı bulunmalı, haksız olmalı, korunabilecek bir hakka yönelmeli ve savunmayla eşzamanlı olmalıdır. Savunma zorunlu olmalı, saldırgana karşı yapılmalı ve saldırıyla orantılı olmalıdır (E. 2015/1039, K. 2016/96).

Kavgada meşru müdafaa olur mu?

Kavgaya katılmak amacıyla olay yerine giden kişi için savunmanın zorunluluğu şartı gerçekleşmez; Ceza Genel Kurulu bu durumda meşru savunmayı da sınırın aşılmasını da kabul etmedi (E. 2014/815, K. 2015/71). Buna karşılık saldırıya uğrayan ve saldırı sürerken kendini koruyan kişi için meşru savunma veya sınırın mazur görülebilecek biçimde aşılması gündeme gelir.

Meşru müdafaada sınırın aşılması ne demek?

Savunma, meşru savunma şartlarının bulunduğu anda başlamış ama saldırıyla orantısız hâle gelmişse sınır aşılmış olur. Aşma mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse ceza verilmez (TCK m. 27/2). Kast olmaksızın aşılmışsa taksirli suç cezasından indirim yapılır (m. 27/1). Kasten aşılmışsa fail kasıtlı suçtan sorumludur; koşulları varsa haksız tahrik indirimi uygulanır.

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 25, 27 ve 29
  2. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223
  3. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2012/1286, K. 2013/264, 28.5.2013
  4. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/815, K. 2015/71, 24.3.2015
  5. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/1039, K. 2016/96, 1.3.2016
  6. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/305, K. 2018/669, 20.12.2018
  7. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/1402, K. 2019/297, 9.4.2019