Haksız bir fiilin yarattığı öfke veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kişiye, ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis verilir; diğer hâllerde cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir (TCK m. 29). Yargıtay Ceza Genel Kurulu dört şart arar: haksız bir fiil, failde öfke veya şiddetli elem, suçun bu ruhsal durumun tepkisi olması ve haksız fiilin mağdurdan gelmesi. İlk haksız hareketin kimden geldiği belirlenemiyorsa şüpheden sanık yararlanır.
Bu yazı, şartların Ceza Genel Kurulu kararlarında nasıl uygulandığını, indirim oranının nasıl belirlendiğini ve savunmanın tahrik iddiasını nasıl kurması gerektiğini gösterir. Hakaret suçu için ayrı bir hüküm vardır; yazının sonunda ele alınır.
Dört şart ve Ceza Genel Kurulunun örnekleri
Ceza Genel Kurulunun istikrar kazanmış kararlarına göre haksız tahrik için (E. 2021/179, K. 2023/229, 25.4.2023):
- Tahriki oluşturan haksız bir fiil bulunmalı. Salt hukuki bir alacağın tahsil edilememesi bu nitelikte değildir; iki yıl önce verdiği borcu alamadığı için alkollü olarak av tüfeğiyle büfeye gidip borçluyu öldüren sanık için, ölenden kaynaklanan başka bir haksız söz veya davranış da bulunmadığından tahrik uygulanmadı (aynı karar, oyçokluğu). Hakaret kastı taşımayan "köpek stili yüzüyorsun" sözü, haksız fiil sayılmadı; sanık bu söz üzerine bir hafta sonra bıçakla yaralama yapmıştı (E. 2014/436, K. 2016/134, 15.3.2016, oyçokluğu).
- Fail öfke veya şiddetli elemin etkisinde kalmalı ve bu etki suç anında sürmeli. Haksız hareketin psikolojik etkisinin devam ettiği kabul edilmesi gereken hâllerde tahrik uygulanır.
- Suç bu ruhsal durumun tepkisi olmalı. Önceden verilmiş bir suç kararıyla değil, dışarıdan gelen etkinin yarattığı karışıklıkla hareket edilmiş olmalıdır.
- Haksız fiil mağdurdan gelmeli. Sanığı öfkelendiren haksız fiiller başka kişilerden gelmişse, sanığın yanında hareket eden ve ona haksızlık yapmamış maktul bakımından tahrik uygulanmadı (E. 2013/441, K. 2014/123, 11.3.2014, oyçokluğu).
İlk haksız hareket belirlenemiyorsa: şüpheden sanık yararlanır
Kavgaların çoğunda kimin önce başladığı tanıklarla net olarak saptanamaz. Ceza Genel Kurulu bu durumda sanığın tutarlı savunmasını esas alıyor:
- Kalabalık pazar yerinde tanıklar konuşmayı duymamış, sanık ölenin kendisine ağır küfürler ettiğini savunmuştu. İlk haksız hareketin ölenden geldiğine ilişkin savunmanın aksi ispatlanamadığından, "şüpheden sanık yararlanır" ilkesiyle en az asgari oranda tahrik indirimi yapılması gerektiğine karar verildi (E. 2015/765, K. 2016/306, 20.9.2016).
- Sanık, ölenin de kendisine saldırdığını tüm aşamalarda tutarlı biçimde savunmuş ve bazı tanıklar bunu doğrulamıştı. Ölenin saldırıp saldırmadığı konusunda oluşan şüphe sanık lehine yorumlandı ve tahrik uygulanmalıydı (E. 2012/1288, K. 2012/1856, 18.12.2012).
Karşılıklı kavga. Kural olarak haksız bir eylemle karşı tarafı tahrik eden kişi, karşılaştığı tepkiden dolayı tahrik altında kaldığını ileri süremez. Tepki, ilk eylemle karşılaştırıldığında açıkça orantısızsa bu tepki de haksız sayılır ve ilk eylemi yapan için de tahrik uygulanabilir. Karşılıklı haksız eylemlerde mahkeme önce-sonra ilişkisini, eylemlerin ağırlığını ve etki-tepki dengesini birlikte tartar (E. 2021/179, K. 2023/229).
İndirim oranı nasıl belirlenir?
2005'ten beri ağır-hafif tahrik ayrımı yoktur; mahkeme haksız fiilin ağırlığına ve sanığın iradesine etkisine göre kanundaki iki sınır arasında bir oran seçer ve bunu gerekçelendirir. Ceza Genel Kurulu, oluşa uymayan üst oranları bozuyor:
- Tartışmayı kesip giden sanığı takip ederek başına taşla vuran ve basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek şekilde yaralayan katılanı bıçakla hayati tehlike geçirecek şekilde yaralayan sanığa üst sınıra yakın oranda indirim yapılması isabetsiz bulundu; haksız hareketin ulaştığı boyuta göre makul bir oran uygulanmalıydı (E. 2017/302, K. 2018/453, 18.10.2018).
- Demir ve tahta sopalarla toplu olarak kahvehaneye gelip sanığa ve yakınlarına saldıran grubun üyesini bıçakla öldüren sanık için asgari orandan uzaklaşılması doğru görüldü; ancak en üst oran oluşa uygun bulunmadı (E. 2015/643, K. 2016/87, 23.2.2016).
Bu kararlardan çıkan ölçü şudur: Oran, haksız fiilin ağırlığı ile failin tepkisinin ağırlığı karşılaştırılarak belirlenir. Hafif bir saldırıya ağır bir karşılık verilmişse oran düşük tutulur; ağır ve toplu bir saldırı ise asgari orandan uzaklaşmayı haklı kılar.
Hakarette özel hüküm (TCK m. 129)
- Hakaret haksız bir fiile tepki olarak işlenirse ceza üçte birine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir (m. 129/1).
- Kasten yaralamaya tepki olarak işlenen hakarette ceza verilmez (m. 129/2).
- Karşılıklı hakarette olayın mahiyetine göre taraflardan her ikisi veya biri hakkında ceza üçte birine kadar indirilebilir ya da ceza vermekten vazgeçilebilir (m. 129/3).
Hakaret dosyalarında ön ödeme ve uzlaştırma da gündeme gelir (hakarette ön ödeme, uzlaştırma).
Tahrik iddiası nasıl kurulur?
- İlk ifadeden itibaren tutarlı anlatın. Ceza Genel Kurulunun lehe yorumladığı dosyalarda sanık savunmasını tüm aşamalarda aynı şekilde yapmıştı. Sonradan eklenen tahrik iddiası inandırıcılığını yitirir.
- Karşı tarafın eylemini delille gösterin. Darp raporu, kamera kaydı, tanıklar, mesajlar. İşyeri ve sokak kameralarının kayıtları kısa sürede silinir; erken talep edin (kamera kaydı delil).
- Zaman bağını açıklayın. Haksız fiil ile suç arasındaki süreyi ve öfkenin neden sürdüğünü anlatın.
- Mütalaada ve hükümde tartışılmasını isteyin. Esas hakkındaki mütalaada tahrikten söz edilmemişse savunmada ayrıca ileri sürün; hükümde tartışılmamışsa istinaf ve temyiz dilekçesinde gösterin (esas hakkında mütalaa).
Haksız tahrik hakkında sık sorulan sorular
Haksız tahrik nedir?
Kişinin, başkasının haksız bir fiilinin kendisinde yarattığı öfke veya şiddetli elemin etkisi altında suç işlemesidir. Kanun bu durumda cezayı indirir (TCK m. 29). Yargıtay Ceza Genel Kurulu dört şart arar: haksız bir fiil bulunmalı, fail öfke veya şiddetli elemin etkisinde kalmalı, suç bu ruhsal durumun tepkisi olmalı ve haksız fiil mağdurdan gelmelidir (E. 2021/179, K. 2023/229).
Haksız tahrik indirimi ne kadar?
Ağırlaştırılmış müebbet hapis yerine on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis yerine on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis verilir; diğer hâllerde cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir (TCK m. 29). Mahkeme oranı haksız fiilin ağırlığına göre belirler ve gerekçelendirir; oluşa uymayan en üst oran Yargıtay'ca bozuluyor.
Haksız tahrike karşı haksız tahrik olur mu?
Kural olarak haksız bir eylemle karşı tarafı tahrik eden kişi, karşılaştığı tepkiden dolayı tahrik altında kaldığını ileri süremez. Ancak tepki, kendi eylemiyle karşılaştırıldığında açıkça orantısızsa bu tepki de haksız sayılır ve ilk eylemi yapan için de tahrik indirimi uygulanabilir (CGK, E. 2021/179, K. 2023/229).
İlk kimin saldırdığı belli değilse ne olur?
İlk haksız hareketin mağdurdan geldiğine ilişkin savunmanın aksi ispatlanamıyorsa şüpheden sanık yararlanır ve en az asgari oranda haksız tahrik indirimi yapılır (CGK, E. 2015/765, K. 2016/306).
Alacağını alamayan kişi haksız tahrikten yararlanır mı?
Hayır. Ceza Genel Kurulu, salt hukuki bir alacağın tahsil edilememesini haksız tahrik saymıyor; alacaklının hukuki yollara başvurma imkânı vardır. Borçlu büfeciyi av tüfeğiyle öldüren sanık için tahrik indirimi uygulanmadı (E. 2021/179, K. 2023/229, oyçokluğu).
Hakarette haksız tahrik nasıl uygulanır?
Hakaret için özel hüküm vardır: Hakaret haksız bir fiile tepki olarak işlenirse ceza üçte birine kadar indirilebilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir; kasten yaralamaya tepki olarak işlenirse ceza verilmez; karşılıklı hakarette taraflardan her ikisi veya biri için ceza indirilebilir ya da verilmeyebilir (TCK m. 129).
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 29 ve 129
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2012/1288, K. 2012/1856, 18.12.2012
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2013/441, K. 2014/123, 11.3.2014
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/643, K. 2016/87, 23.2.2016
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/436, K. 2016/134, 15.3.2016
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/765, K. 2016/306, 20.9.2016
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/302, K. 2018/453, 18.10.2018
- Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2021/179, K. 2023/229, 25.4.2023