Topuk Kanı Mahkeme Kararı: Kars, Erzurum İstinaf, Adana ve Anayasa Mahkemesi — Topuk Kanı Davası Nasıl İşler?

Bilinen kararlar

Kayseri ve Mersin kararları Anayasa Mahkemesinin kararlarından; Kars, Erzurum, Çankırı ve Adana bilgileri BBC Türkçe, Gazete Oksijen, Türk Tabipleri Birliği, NTV ve Medyascope haberlerinden aktarıldı. Adana'daki kayyum yolu ve itirazı için bkz. topuk kanı ve kayyum.

Kars kararı ve Erzurum istinafı

• Talep. Kars'ta bir aile bebeğinden topuk kanı alınmasını reddetti; Kars İl Sağlık Müdürlüğü koruyucu ve destekleyici tedbir talebiyle mahkemeye başvurdu.
• Ret. Kars Aile Mahkemesi 20 Ağustos 2024'te talebi reddetti. Gerekçede topuk kanının çocuğun sağlığına olumlu sonuçlarının tıp otoritelerince ispatlanmadığı ve tartışmalı olduğu belirtildi; kararda bir "alternatif tıp uzmanı"na atıf yapıldı ve karar tıp çevrelerince eleştirildi (BBC Türkçe, 26.8.2024).
• İstinaf. Sağlık Bakanlığı karara karşı istinaf yoluna başvurdu. Türk Tabipleri Birliği ve bölge tabip odasının fer'î müdahale talebi usulden reddedildi.
• Kaldırma. Erzurum Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi 11 Ekim 2024'te oybirliğiyle kararı kaldırdı ve dosyayı ilk derece mahkemesine gönderdi. Gerekçe usule ilişkindi: mahkeme duruşma yapmadan evrak üzerinden karar vermişti ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda bu taleplerin evrak üzerinden karara bağlanacağına ilişkin özel bir hüküm yoktu; velilerin, aile ve sosyal hizmetler ile il sağlık müdürlüklerinin duruşmaya çağrılması, delillerin toplanması gerekiyordu; taraf teşkili sağlanmadan ve hukuki dinlenilme hakkı (HMK m. 27) ihlal edilerek "soyut ve denetime elverişli olmaktan uzak gerekçelerle" karar verilmişti (TTB'nin aktardığı gerekçe).

Yargıtay da çocuk mahkemesi bulunmayan bir yerde asliye hukuk mahkemesinin dosya üzerinden verdiği bir aşı tedbiri kararını aynı gerekçeyle bozmuştu: taraf teşkili kamu düzenine ilişkindir ve husumet çocuğun yasal temsilcilerine yöneltilmelidir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 26.9.2023, E.2023/5937, K.2023/4199). Ayrıntı: sağlık tedbiri ve itiraz.

Anayasa Mahkemesi neye bakıyor?

• İlk örnek: kanuni dayanak var. Mahkeme ilk topuk kanı örneğinin kanuni dayanağını 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'nda buldu; tarama geri dönüşü olmayan zararları önlemeyi amaçlıyordu ve işlemin çocuğun sağlığına olumsuz etkisine ilişkin bir bulgu yoktu (Muhammed Ali Bayram, §§ 89-100).
• İtirazda somut gerekçe. Salgın döneminde sağlık kuruluşuna gitme riskine ilişkin iddia, tedbire itiraz edilirken ileri sürülmediği ve somut verilere dayanmadığı için dikkate alınmadı (Abdullah Tarık Kotay, §§ 13-18).
• Tekrar örnekte gerekçe şart. Hastanede usulüne uygun örnek alınmışken mahkemeler tekrarın neden gerekli olduğunu ve çocuğun neden yararına olduğunu açıklamadan tedbir verdi; Mahkeme ihlal kararı verdi (Uğur Ali Naki Yüreğiçatal, §§ 33-35).

Aşı için verilen tedbirlerde ise Anayasa Mahkemesi kanuni dayanak bulmadı; topuk kanı ile aşı arasındaki fark buradadır (çocuk aşısı ve topuk kanı zorunlu mu).

Davanın adımları ve süreler

1. Ret ve bildirim. Ret hastanede ya da aile sağlığı merkezinde Bakanlığın formuyla kayda geçer; il sağlık müdürlüğü durumu bildirir (topuk kanı reddi).
2. Talep. Aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğü ya da il sağlık müdürlüğü, 5395 sayılı Kanun'a göre çocuk hâkiminden sağlık tedbiri ister (m. 5/1-d, 7/1). Çocuk mahkemesi olmayan yerde talebi aile ya da asliye hukuk mahkemesi görür (geçici m. 1/4).
3. İnceleme. Çocuk hâkimi kural olarak duruşma yapmadan karar verir; zaruret görürse duruşma yapar, çocuğun ve ilgililerin görüşünü alabilir (m. 13). Aile ya da asliye hukuk mahkemesinde velilerin davet edilip dinlenmesi aranıyor (Erzurum BAM ve Yargıtay kararları, yukarıda).
4. Kanun yolu. Çocuk hâkiminin kararına karşı iki hafta içinde itiraz edilir (m. 14; CMK m. 268). Aile ya da asliye hukuk mahkemesinin nihai kararına karşı istinaf yoluna gidilir; süre tebliğden itibaren iki haftadır (HMK m. 341, 345). Kararda gösterilen kanun yolu ve süre her zaman kontrol edilir.
5. Uygulama. Kesinleşen ya da uygulanabilir hâle gelen tedbiri Sağlık Bakanlığı yerine getirir; gerekirse kolluktan yardım istenir; karara aykırı davranan veliye 3 ila 10 gün tazyik hapsi verilebilir (m. 45). Ayrıntı: topuk kanı zorla alınabilir mi.

İtiraz ve istinaf dilekçesinde neler yazılır?

Kanun yolu her iki tarafa da açıktır: Kars dosyasında istinafa idare başvurdu. Veli tarafında dilekçenin içeriği, kararın türüne göre şu noktalara dayanır:

• Usul. Velilerin davaya katılıp katılmadığı, duruşma yapılıp yapılmadığı, delillerin toplanıp toplanmadığı ve gerekçenin denetlenebilir olup olmadığı (HMK m. 27; Erzurum BAM, 11.10.2024).
• Tekrar örnek. Hastanede alınan örneğin tarihi ve sonucu; tekrarın hangi düzenlemeye ve hangi tıbbi gerekçeye dayandığının kararda açıklanıp açıklanmadığı (Yüreğiçatal, § 34).
• Çocuğa özgü gerekçe. Çocuğun sağlık durumuna ilişkin somut bir gerekçe varsa hekim raporuyla (Kotay, §§ 13-18).

Anayasa Mahkemesi ilk örnek için verilen tedbiri hukuka uygun buldu; incelediği dosyalarda sonucu belirleyen, genel iddialar değil usul ve çocuğa özgü gerekçe oldu.