Aşı veya Topuk Kanı Reddi Nedeniyle Sağlık Tedbiri: Çocuk Mahkemesi, İtiraz ve Tazyik Hapsi

Dosya nasıl açılır?

Anayasa Mahkemesine gelen dosyalarda süreç aynı sırayla ilerledi: aile sağlığı merkezi ebeveynin reddini tutanağa bağladı, il sağlık müdürlüğü durumu aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğüne yazdı ve bu müdürlük çocuk mahkemesinden sağlık tedbiri istedi (Abdullah Tarık Kotay, B. No: 2021/1876, 6.6.2024, §§ 2-4; Uğur Ali Naki Yüreğiçatal, B. No: 2020/22948, 19.12.2023, §§ 5-7).

• Kim isteyebilir? Koruyucu ve destekleyici tedbiri ana, baba, vasi, bakımdan sorumlu kişi, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ya da Cumhuriyet savcısı isteyebilir; çocuk hâkimi kendiliğinden de karar verebilir (5395 sayılı Kanun m. 7/1). Ebeveynlerden biri aşıyı isteyip diğeri reddediyorsa bkz. anne baba aşı anlaşmazlığı.
• Hangi tedbir? Sağlık tedbiri, çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunması ve tedavisi için gerekli tıbbi bakıma yönelir (m. 5/1-d).
• Hangi mahkeme? Çocuğun ya da ana, baba veya birlikte yaşadığı kişilerin bulunduğu yerdeki çocuk hâkimi (m. 8/1). Çocuk mahkemesi bulunmayan yerlerde tedbir kararlarını aile mahkemesi ya da asliye hukuk mahkemesi verir (geçici m. 1/4).

Mahkeme nasıl karar verir?

Korunma ihtiyacı olan çocuk hakkındaki tedbir kararı kural olarak duruşma yapılmadan verilir; hâkim zaruret görürse duruşma yapabilir (m. 13/1). Hâkim, yeterli idrak gücü olan çocuğun görüşünü alır; ilgilileri dinleyebilir ve sosyal inceleme raporu isteyebilir (m. 13/2, m. 7/2).

Kararı aile ya da asliye hukuk mahkemesi veriyorsa Yargıtay bu dosyalara hukuk davası olarak bakıyor ve velileri taraf sayıyor. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, talep dilekçesi velilere tebliğ edilmeden ve onlar dinlenmeden dosya üzerinden verilen bir aşı tedbiri kararını bozdu: taraf teşkili kamu düzenine ilişkindir ve husumet çocuğun yasal temsilcilerine yöneltilmelidir. Aynı kararda, çocuk mahkemesi ve aile mahkemesi bulunmayan Tunceli'de asliye hukuk mahkemesinin davaya aile mahkemesi sıfatıyla bakması gerektiği de belirtildi (26.9.2023, E.2023/5937, K.2023/4199).

Çocuk hâkiminin önündeki dosyada ise pratik sonuç şu: veli çoğu zaman dosyayı karar kendisine tebliğ edilince öğrenir. Sosyal inceleme için görüşmeye çağrılan ya da talepten önceden haberdar olan veli, kararı beklemeden mahkemeye dilekçe vererek itirazlarını ve belgelerini sunar. Mahkemeler tedbire karar verirken Yargıtayın şu ölçütüne dayanıyor: aydınlatıldığı hâlde haklı sebep olmadan tıbbi müdahaleye karşı çıkılması çocuğun üstün yararına açıkça aykırıysa rıza aranmaz (Yargıtay 19. Ceza Dairesi, E.2015/87, K.2015/6676, 5.11.2015, Yüreğiçatal § 7'de aktarıldığı gibi; aynı yönde Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 1.6.2015, E.2015/9985, K.2015/11141). Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu ise aynı yıl, aşı için bu yolla verilen tedbirin kanuni dayanağı olmadığına karar verdi (aşağıda).

İki haftalık itiraz ve dilekçenin içeriği

Çocuk hâkiminin tedbir kararlarına karşı itiraz yolu açıktır ve itiraz Ceza Muhakemesi Kanunu'nun itiraz hükümlerine göre en yakın çocuk mahkemesine yapılır (5395 sayılı Kanun m. 14). Veli itiraz dilekçesini kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye verir (CMK m. 268/1). Kararı aile ya da asliye hukuk mahkemesi verdiyse veli, kararın sonunda gösterilen kanun yoluna orada yazan sürede başvurur. Dilekçenin içeriği, tedbirin neye ilişkin olduğuna göre değişir:

• Aşı. Veli, Anayasa Mahkemesinin kanunilik kararlarını ileri sürer. Genel Kurul Halime Sare Aysal [GK] (B. No: 2013/1789, 11.11.2015) kararında, 5395 sayılı Kanun'un sağlık tedbirine ilişkin hükümlerinin aşı müdahalesine öngörülebilir bir dayanak oluşturmadığına ve takvimdeki aşıları zorunlu kılan bir kanun hükmü bulunmadığına karar verdi; aynı gerekçe sonraki kararlarda tekrarlandı (Muhammed Ali Bayram, B. No: 2014/4077, 29.6.2016, §§ 76-82).
• İlk topuk kanı. Anayasa Mahkemesi ilk örneğin kanuni dayanağını 3359 sayılı Kanun'da buldu ve tedbirleri ölçülü saydı (Muhammed Ali Bayram, §§ 89-100). Burada itirazın ağırlığı çocuğa özgü tıbbi bir gerekçededir. Veli bu gerekçeyi itirazda ve belgeyle ileri sürer: Abdullah Tarık Kotay dosyasında salgın dönemine ilişkin risk iddiası itiraz aşamasında ileri sürülmediği ve somut verilere dayanmadığı için dikkate alınmadı (§§ 13-18).
• İkinci topuk kanı. Veli, hastanede alınan örneğin tarihini ve sonucunu belgeleriyle sunar ve mahkemeden tekrarın neden çocuğun üstün yararına olduğunu açıklamasını ister (Yüreğiçatal §§ 34-35; ayrıntı topuk kanı reddi yazısında).

İtiraz üzerine verilen karar kesindir. Kesinleşmeden önce ileri sürülmeyen bir iddiayı Anayasa Mahkemesi de çoğu zaman incelemez; bu yüzden bütün itirazlar bu dilekçede yazılır.

Karar kesinleşince

• Yerine getirme. Sağlık tedbirini Sağlık Bakanlığı yerine getirir (m. 45/1-d). 2026 değişikliğinden bu yana tedbiri yerine getiren kurum gerekirse kolluktan yardım isteyebilir (m. 45/3).
• Üç aylık inceleme. Kararı veren hâkim tedbirin uygulanmasını en geç üç ayda bir inceletir (m. 8/2).
• Kaldırma ya da değiştirme. Hâkim velinin, tedbiri yerine getiren kurumun ya da savcının talebi üzerine veya kendiliğinden tedbiri kaldırabilir, uzatabilir ya da değiştirebilir (m. 8/3). Durumun değiştiğini gösteren yeni bir tıbbi belge varsa veli bunu dilekçesine ekler.

Tazyik hapsi

7593 sayılı Kanun'un 14. maddesi, 5395 sayılı Kanun'un 45. maddesine yeni bir beşinci fıkra ekledi (RG 18.8.2026, sayı 33344; yayımı günü yürürlüğe girdi, m. 16). Hüküm şöyle işler:

1. Kime? Çocuk hakkında verilen koruyucu ve destekleyici tedbir kararının gereklerine aykırı davranan ana, baba, vasi ya da bakım ve gözetiminden sorumlu kişiye.
2. Ne kadar? Çocuk hâkiminin kararıyla, ihlal edilen tedbirin niteliğine ve aykırılığın ağırlığına göre 3 ila 10 gün; fiil ayrıca suç oluştursa bile.
3. İtiraz. Tazyik hapsi kararına da 14. maddeye göre itiraz edilir; süre yine iki haftadır.
4. İnfaz. Karar kesinleşince Cumhuriyet başsavcılığınca yerine getirilir ve çocuk hâkimi tarafından ilgili kuruma bildirilir.

Değişiklik aşıyı ya da topuk kanını zorunlu kılmadı (Meclisteki teklifler için bkz. zorunlu aşı yasası); yaptırımı reddin kendisine değil, verilmiş bir tedbir kararının gereklerine aykırı davranmaya bağladı. 15.10.2026 itibarıyla bu fıkranın aşı tedbirlerinde nasıl uygulanacağına ilişkin yayımlanmış bir Anayasa Mahkemesi kararı yok. Anayasa Mahkemesinin aşı tedbirlerinde kanuni dayanak bulunmadığına ilişkin tespitleri, tazyik hapsine itirazda da ileri sürülebilecek ilk savunmadır.

Anayasa Mahkemesine başvuru

İtiraz reddedilince veli, kesin kararı öğrendiği günden itibaren otuz gün içinde çocuk adına bireysel başvuru yapar (bkz. başvuru süresi ne zaman başlar). Anayasa Mahkemesi aşı tedbirlerinde ihlal tespit ettiğinde dosyayı yeniden yargılama için çocuk mahkemesine gönderdi (Muhammed Ali Bayram). Anayasa Mahkemesi başvuru sürerken tedbir kararını istisnai olarak, ciddi bir tehlike varsa verir; koşulları Anayasa Mahkemesinde tedbir talebi yazısında.

Kararların tamamı ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin zorunlu aşıya ilişkin Vavřička kararı çocuk aşısı ve topuk kanı zorunlu mu yazısında.